ଏହି ଉତ୍କଳ ରାମାୟଣ କଥାର ଆରମ୍ଭରେ, ଶ୍ରୀମତ୍ ମୁନି ଭାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଶୁଧ୍ଧ ଚିତ୍ତରେ ଏକ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଜନ୍ମ ନେଲା—“ମୁଁ ଏହି ରାମାୟଣକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶ୍ଲୋକରେ ରଚନା କରିବି।” ଶ୍ରୀ ଭାଲ୍ମୀକି ଉତ୍ତମ ବିଷୟ, ଅର୍ଥ ଓ ଶବ୍ଦରେ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ଶ୍ଲୋକ ରଚନା କରି, ରାମଙ୍କ ପ୍ରଶଂସାକୁ ଶତାଧିକ ଶ୍ଲୋକରେ ବିଶ୍ବ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସାର କରିଲେ। ସଠିକ ଶବ୍ଦ ବିନ୍ୟାସ, ମଧୁର ଓ ଉଚ୍ଚିତ ବାକ୍ୟରେ, ଶ୍ରୀ ଭାଲ୍ମୀକି ରଘୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କ କଥା, ଦଶମୁଖୀ ରାବଣଙ୍କ ବଧ ବିଷୟରେ ଏହି ଗାଥା ରଚନା କରିଲେ। ବାଲ କାଣ୍ଡର ତୃତୀୟ ସର୍ଗରେ, ଭାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଏହି ଅନ୍ଶ ଶ୍ରବଣ କରିବାକୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ ଦିଆଯାଉଛି। ଏହି କଥାରେ, ମୁନି ଭାଲ୍ମୀକି ସମସ୍ତ ଘଟଣା, ତାହାର ଧର୍ମ ଓ ଉପକାରିତା ଦିଗକୁ ଶୁଣି, ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ରାମଙ୍କ ଘଟିଥିବା କଥା ଦେଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ। ପବିତ୍ର ଜଳରେ ଶୁଧ୍ଧ ହୋଇ, ଦର୍ଭା ଉପରେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ହାତ ଜୋଡି ଭାଲ୍ମୀକି ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଘଟଣାର ପଥ ଅନ୍ୱେଷଣ କରିଲେ। ସେ ରାମଙ୍କ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା—ହସିବା, କଥା ହେବା, ଚଳନ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଧର୍ମ ଶକ୍ତିରେ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଦେଖିଲେ। ଏବଂ ରାମ, ତାଙ୍କ ଜନନୀ ଓ ଭାଇ ସହିତ ଅରଣ୍ୟରେ ଘୁଞ୍ଚିବା ସମୟରେ ଯାହା କି ଘଟିଥିଲା, ସେ ସମସ୍ତ ଦେଖିଲେ। ଯୋଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ଧର୍ମାତ୍ମା ଭାଲ୍ମୀକି ଏହି ସମସ୍ତ ଘଟଣାକୁ ଏକ ହାତରେ ଫଳ ଦେଖିବା ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖିଲେ। ସେ ସମସ୍ତ କଥା ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବରେ ଦେଖି, ରାମଙ୍କ ମଧୁର ଗାଥା ରଚନା କରିବାକୁ ଏକାଗ୍ର ହେଲେ। ଏହି କଥା ଅଭିଲାଷ, ଧନ ଓ ଧର୍ମର ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଧର୍ମ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟର ଗୁଣରେ ବିକାଶ ପାଇ, ଶ୍ରବଣକୁ ମନୋହର ଓ ରତ୍ନମୟ ସାଗର ପରି ଆକର୍ଷଣୀୟ ହେଲା। ପୂର୍ବରୁ ମହାମୁନି ନାରଦ ଯେମିତି ଏହି ଗାଥା କଥା ଦେଇଥିଲେ, ଭାଲ୍ମୀକି ମୁନି ରଘୁବଂଶର କଥାକୁ ରଚନା କରିଲେ। ଏହି କଥାରେ ରାମଙ୍କ ଜନ୍ମ, ତାଙ୍କ ଶୌର୍ୟ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଉପରେ ତାଙ୍କ କୃପା, ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ଆଦର, ତାଙ୍କ ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ଉନ୍ମଦ୍ରତା ଓ ସତ୍ୟ ଚରିତ୍ର ଦର୍ଶିତ ହେଲା। ବିଭିନ୍ନ ଚମତ୍କାର କଥା, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କ ସାହାଯ୍ୟ, ଜାନକୀଙ୍କ ବିବାହ, ଧନୁଷ ଭଙ୍ଗ ଆଦି ଘଟଣା ଉଲ୍ଲେଖ ହେଲା। ଏହି କଥାରେ ରାମ ଓ ପରଶୁରାମଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିବାଦ, ଦଶରଥଙ୍କ ଗୁଣ, ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର, ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକର ବାଧା, ତାଙ୍କ ବନବାସ, ରାଜାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକ, ତାଙ୍କ ପରଲୋକଗମନ ଦେଖାଯାଉଛି। ଲୋକଙ୍କ ଦୁଃଖ, ତାଙ୍କ ବିଦାୟ, ନିଷାଦ ମୁଖ୍ୟଙ୍କ ସହ କଥା, ରଥୀଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ, ଗଙ୍ଗା ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ, ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ସହ ଭେଟ, ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଅନୁମତି, ଚିତ୍ରକୂଟ ଦର୍ଶନ ଦର୍ଶିତ ହେଲା। ବାସ ନିର୍ମାଣ, ଭରତଙ୍କ ଆଗମନ, ରାମଙ୍କ ଉପଦେଶ, ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳ ଅର୍ପଣ, ପଦୁକା ଅଭିଷେକ, ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ବାସ, ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟ ଯାତ୍ରା, ବିରାଧ ବଧ, ଶରଭଙ୍ଗ ସହ ଭେଟ, ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣଙ୍କ ସହ ମିଳନ, ଅନସୂୟାଙ୍କ କଥା, ସୁଗନ୍ଧ ଚନ୍ଦନ ଦାନ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଲା। ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ସହ ଭେଟ, ଧନୁଷ ପ୍ରାପ୍ତି, ଶୂର୍ପଣଖା ସହ କଥା, ତାଙ୍କ ବିକୃତି, ଖର ଓ ତ୍ରିଶିରାସ ବଧ, ରାବଣଙ୍କ ଉଦ୍ଧାରଣ, ମାରୀଚ ବଧ, ସୀତା ଅପହରଣ ଦେଖାଯାଉଛି। ରାଘବଙ୍କ ବିଳାପ, ଗୃଧ୍ର ରାଜାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ, କବନ୍ଧ ସହ ଭେଟ, ପମ୍ପା ହ୍ରଦ ଦର୍ଶନ, ଶବରୀ ସହ ଭେଟ, ଫଳ ଓ ମୂଳ ଭକ୍ଷଣ, ପମ୍ପାରେ ବିଳାପ, ହନୁମାନ ସହ ଭେଟ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଲା। ଋଷ୍ୟମୂକ ଯାତ୍ରା, ସୁଗ୍ରୀବ ସହ ମିଳନ, ବିଶ୍ୱାସ ଓ ମିତ୍ରତା ସ୍ଥାପନ, ବାଲି ଓ ସୁଗ୍ରୀବ ମଧ୍ୟରେ ସଂଘର୍ଷ, ବାଲିଙ୍କ ପରାଜୟ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ପୁନଃସ୍ଥାପନ, ତାରାଙ୍କ ବିଳାପ, ସମ୍ମତି, ବର୍ଷା ଋତୁରେ ବାସ ଦର୍ଶିତ ହେଲା। ସିଂହପରି ରାଘବଙ୍କ କ୍ରୋଧ, ସେନା ଏକତ୍ରିକରଣ, ଦିଗ୍ବିଜୟ ପ୍ରେରଣ, ଭୂମିକୁ ନିବେଦନ, ମୁଦ୍ରା ଦାନ, ଭାଲୁ ଗୁହା ଦର୍ଶନ, ଅନ୍ତ୍ୟ ଅନ୍ତ ଉପବାସ ନିଷ୍ପତ୍ତି, ସମ୍ପାତି ସହ ଭେଟ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଲା। ପର୍ବତ ଆରୋହଣ, ସମୁଦ୍ର ଉଲ୍ଲାଙ୍ଘନ, ସମୁଦ୍ରର ଉପଦେଶ, ମୈନାକ ଦର୍ଶନ, ରାକ୍ଷସୀଙ୍କ ଭୟଦେବା, ଛାୟା ଗ୍ରାହୀ ସହ ଭେଟ, ସିଂହିକା ବିନାଶ, ଲଙ୍କା ଓ ମାଲୟ ଦର୍ଶନ ଦେଖାଯାଉଛି। ରାତିରେ ଲଙ୍କା ପ୍ରବେଶ, ଏକା ଚିନ୍ତନ, ପାନସ୍ଥଳ ଯାତ୍ରା, ରକ୍ଷିତ ପରିସର ଦେଖିବା, ରାବଣ ଦର୍ଶନ, ପୁଷ୍ପକ ରଥ ଦେଖିବା, ଅଶୋକ ବନ ପ୍ରବେଶ, ସୀତା ଦର୍ଶନ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଲା। ପରିଚୟ ଚିହ୍ନ ଦାନ, ସୀତା ସହ କଥା, ରାକ୍ଷସୀଙ୍କ ଭୟଦେବା, ତ୍ରିଜାଟା ସ୍ଵପ୍ନ ଦେଖିବା, ମଣି ଦାନ, ଗଛ ଭଙ୍ଗ, ରାକ୍ଷସୀଙ୍କ ପଳାୟନ, କିଙ୍କର ନାଶ ଦେଖାଯାଉଛି। ବାୟୁପୁତ୍ରଙ୍କ ପରିଗ୍ରହ, ଲଙ୍କା ଦାହ କରି ଗର୍ଜନ, ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ, ମଧୁ ଗ୍ରହଣ, ରାଘବଙ୍କ ସାନ୍ତ୍ୱନା, ମଣି ହସ୍ତାନ୍ତର, ସମୁଦ୍ର ସହ ଭେଟ, ନଳଙ୍କ ସେତୁ ନିର୍ମାଣ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଲା। ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ, ଲଙ୍କା ରାତିରେ ଘେରା, ବିଭୀଷଣ ସହ ମିଳନ, ବଧ ପାଇଁ ଉପାୟ ଦାନ, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ବିନାଶ, ମେଘନାଦ ପରାଜୟ, ରାବଣ ନାଶ, ସମୁଦ୍ର ନଗରୀରେ ସୀତା ପୁନଃପ୍ରାପ୍ତି ଦେଖାଯାଉଛି। ବିଭୀଷଣ ଅଭିଷେକ, ପୁଷ୍ପକ ରଥ ଦେଖିବା, ଅୟୋଧ୍ୟା ଯାତ୍ରା, ଭରଦ୍ୱାଜ ସହ ଭେଟ—ଏହି ଭାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କଥା ଉତ୍କଳ ଭୂମିରେ ଏକ ଶାନ୍ତ, ଶ୍ରଦ୍ଧାମୟ ଓ ପାବନ ଗାଥା ଭାବରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲା।