ଦେବତାମାନେ ଓ ଦାନବମାନେ ଅମୃତ ପାଇଁ ସମୁଦ୍ର ମଥନ କରିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ। ସେମାନେ ବାସୁକି ନାଗକୁ ରସି ଭାବରେ ଏବଂ ମନ୍ଦରାଚଳ ପାହାଡ଼କୁ ମଥାନ କଠି ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରି, ବଡ଼ ଉତ୍ସାହରେ ମଥନ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏଭଳି ମଥନ ହେଉଥିବାବେଳେ ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ ବାସୁକି ନାଗ ବିଷ ଚାଲି ଦେବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡମାନେରୁ ଭୟଙ୍କର ବିଷ ଉତ୍ସର୍ଗ କରି, ପାହାଡ଼କୁ ଦାନ୍ତରେ କାମୁଡ଼ିଲେ। ଏହି ମଥନରୁ ଏକ ଦାହଜ୍ୱଳନା ଅଗ୍ନି ସମ ହାଳାହଳ ବିଷ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା। ଏହି ବିଷର ତାପରେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି—ଦେବ, ଦାନବ ଓ ମନୁଷ୍ୟ—ଦଗ୍ଧ ହେଇଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଅବସ୍ଥାରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଶରଣ ପାଇଁ ମହାଦେବ ଶଙ୍କରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି, ‘ଅମାନ୍ୟ, ଆମକୁ ବଞ୍ଚାନ୍ତୁ!’ ବୋଲି ଦୟା ଆର୍ଥନା କଲେ। ଦେବତାଙ୍କ ଏହି ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି, ଦେବଦେବ ମହାଦେବ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସେଠାରେ ଶଂଖ, ଚକ୍ରଧାରୀ ହରି ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ହରି ହସି କହିଲେ, ‘ଦେବମାନେ ମଥନ କରୁଥିବାବେଳେ କ’ଣ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା?’ ତେବେ ସେ କହିଲେ, ‘ଏହି ବିଷ ତୁମର, ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହି ବିଷ ପ୍ରକଟ ହୋଇଛି, ଆଗକୁ ଥିଅ, ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କର, ପ୍ରଭୁ।’ ଏଭଳି କଥା କହି, ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ ହରି ସେଠାରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ଦେବତାମାନେ ଭୟଭୀତ ହେବା ଓ ଶାର୍ଙ୍ଗଧାରୀଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ହର ଏହି ଭୟଙ୍କର ହାଳାହଳ ବିଷକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିବାବେଳେ ସେଠାରୁ ବିଦାୟ ନେଲେ। ତା’ପରେ ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ପୁଣିଥରେ ମଥନ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ମନ୍ଦରାଚଳ ମଥନ କରିବାକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ ଏହା ପାତାଳକୁ ବୁଡ଼ିଗଲା। ତେବେ ଦେବତା ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ—‘ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ, ଖାସ୍କରି ସ୍ୱର୍ଗବାସୀମାନେ ତୁମେ ଆଶ୍ରୟ।’ ‘ମହାବାହୁ, ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର; ଏହି ପାହାଡ଼କୁ ତୁମେ ଉଠେଇବା ଉଚିତ।’ ଏହି ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି, ହୃଷୀକେଶ କଚ୍ଛପ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ହରି ସମୁଦ୍ରରେ ଶୟନ କରି, ପାହାଡ଼କୁ ତାଙ୍କ ପିଠି ଉପରେ ରଖିଲେ, ଏବଂ କେଶବ ସେହି ପାହାଡ଼ର ଶିଖରକୁ ହାତରେ ଧରିଲେ। ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ, ସେହି ପରମପୁରୁଷ ମଥନ କଲେ। ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି, ଆୟୁର୍ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ରର ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଚିରଞ୍ଜୀବ ଧନ୍ୱନ୍ତରି ନାମରେ, ଦଣ୍ଡ ଓ କମଣ୍ଡଳୁ ନେଇ ବାହାରିଲେ। ସେଥିରୁ ଦୀପ୍ତିମାନ ଅପ୍ସରାମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସମୁଦ୍ର ମଥନରୁ ଏହି ଅପ୍ସରାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସେମାନେ ସଠି କୋଟି ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଉପଚାରିକାମାନେ ଅଗଣନୀୟ ଥିଲେ। ଦେବ ଓ ଦାନବ—କେହି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କଲେନାହିଁ, ତେଣୁ ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ ହେଲେ। ତା’ପରେ ଭାଗ୍ୟଶାଳି ବାରୁଣୀ, ବରୁଣଙ୍କ ଝିଅ, ପ୍ରକଟ ହେଲେ ଏବଂ ଗ୍ରହଣ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଦିତିପୁତ୍ରମାନେ ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କଲେନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଅଦିତିପୁତ୍ରମାନେ ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଏହିପରି, ଦାୟିତ୍ୟମାନେ ଅସୁର ଓ ଅଦିତ୍ୟମାନେ ସୁର ହେଲେ, ଦେବମାନେ ବାରୁଣୀଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରି ବହୁତ ଆନନ୍ଦ କଲେ। ଏହାପରେ ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରବା ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା, କୌସ୍ତୁଭ ମଣି ଓ ଅମୃତ ପ୍ରକଟ ହେଲା। ଏହି ଅମୃତ ପାଇଁ ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ସଂଘାତ ହେଲା, ଦିତିପୁତ୍ର ଓ ଅଦିତିପୁତ୍ରମାନେ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ସମସ୍ତ ଅସୁର ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ତିନି ଲୋକକୁ ବିଭ୍ରାନ୍ତ କରିଦେଇଥିବା ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା। ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ କୁଳ ନାଶ ହେଲା, ସେତେବେଳେ ମହାବଳୀ ବିଷ୍ଣୁ ମୋହିନୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଅମୃତକୁ ହରଣ କଲେ। ଯେଉଁମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନିକଟ କଲେ, ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିନାଶ ପାଇଲେ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଦିତିପୁତ୍ରମାନେ ଦିତିପୁତ୍ରମାନେ ଦଳିଦେଲେ। ଏଠାରେ ଏକ ନୂତନ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କର ପୁଅମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବାରୁ, ଦିତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ ମାରୀଚପୁତ୍ର କଶ୍ୟପଙ୍କୁ କହିଲେ, ‘ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କର ପୁଅମାନେ ମୋର ପୁଅମାନେ ମାରିଦେଇଛନ୍ତି। ମୁଁ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କରି, ଏମିତି ଏକ ପୁଅ ପାଇବାକୁ ଚାହେଁ, ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବଧ କରିପାରିବ।’ ‘ଏହିପାଇଁ ମୁଁ ତପସ୍ୟା କରିବି; ଆପଣ ମୋତେ ଗର୍ଭଧାରଣ କରିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ। ଏମିତି ଏକ ପୁଅ ଦିଅନ୍ତୁ, ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବଧ କରିପାରିବ।’ ଦିତିଙ୍କ ଏହି ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି, ତେଜସ୍ୱୀ କଶ୍ୟପ ମୃଦୁ ଭାବେ ଦିତିଙ୍କୁ କହିଲେ, ‘ଯେପରି ତୁମେ ଶୁଦ୍ଧ ରହିବ, ତେପରି ହେଉ। ତୁମେ ଏକ ଏମିତି ପୁଅ ପାଇବ, ଯିଏ ଯୁଦ୍ଧରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବଧ କରିବ।’ ‘ଯଦି ତୁମେ ଏକହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ ରୁହ, ତେବେ ମୋ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଏମିତି ଏକ ପୁଅ ପାଇବ, ଯିଏ ତିନି ଲୋକକୁ ନାଶ କରିପାରିବ।’ ଏଭଳି କହି, ଦିପ୍ତିମାନ ଋଷି ମୃଦୁ ହାତରେ ଦିତିଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ଆଶୀର୍ବାଦ କରି, ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ। ତାଙ୍କ ପରେ, ଦିତି ବହୁତ ଖୁସି ହୋଇ, କୁଶପ୍ଲବ ନାମକ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇ ଦୃଢ଼ ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ବେଳେ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଙ୍କୁ ଉପଚାର କରିବାକୁ ଆସିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ଅଗ୍ନି, କୁଶ, କାଠ, ପାଣି, ଫଳ, ମୂଳ ଓ ଯାହା ଆବଶ୍ୟକ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଯୋଗାଇ ଦେଉଥିଲେ। ମସାଜ ଓ ଶ୍ରମ ହ୍ରାସ କରି, ସେ ସମୟ ସମୟରେ ଦିତିଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ। ଏହିପରି ଏକହଜାର ବର୍ଷରୁ କେବଳ ଦଶ ବର୍ଷ ବାକି ଥିଲାବେଳେ, ଦିତି ବହୁତ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ...