ଲଙ୍କା ନଗର ଜଳିଉଠିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ରାକ୍ଷସମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ଓ ଭୟ ଭରି ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲଗିଲେ—“ଏହି କି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ରୋଷ? ସମସ୍ତ ଜଗତର ଚତୁର୍ମୁଖ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମା ଏଠାରେ ବାନର ରୂପରେ ଆସି ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ନାଶ କରିବାକୁ ଚାଲିଛନ୍ତି? କିମ୍ବା ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ, ଅପରିମାଣ, ଅଦୃଶ୍ୟ, ଏକମାତ୍ର ଶକ୍ତି ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର? ତାଙ୍କ ମାୟାରେ ବାନର ରୂପ ଧରି ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ନାଶ କରିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି?” ଏପରି ଭାବରେ ଅନେକ ବିଶିଷ୍ଟ ଦଳର ରାକ୍ଷସମାନେ ଏକସାଥି ଏଠାରେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲଗିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଲଙ୍କା ନଗର ଅଚନ୍ତା ଭାବେ ଆଗରେ ଜଳିଉଠିଲା—ରାକ୍ଷସ, ଅଶ୍ୱ, ରଥ, ହାତୀ, ପକ୍ଷୀ, ପଶୁ, ଗଛ ସମସ୍ତ ଏହି ଆଗରେ ଦୁଃଖ ଭରି କାନ୍ଦିବାକୁ ଲଗିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖ ଭରି କାନ୍ଦନ କ୍ଷୁଭ୍ଧ ଓ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ହେଲା—“ହା ଦାଦା! ହା ପୁଆ, ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ! ହା ପ୍ରାଣନାଥ, ମୋ ଶରୀର, ମୋ ଭାଗ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେଲା!” ଏପରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଚିତ୍କାର କରିବାକୁ ଲଗିଲେ, ଏହି ଦୁଃଖ ରୋଦନ ସମସ୍ତ ନଗରକୁ ଭୟ ଭରି ଭାବରେ ଆଛାଦିତ କଲା। ଅଗ୍ନିରେ ଆଛାଦିତ ଲଙ୍କା, ଶୂରବୀରମାନେ ମୃତ, ରକ୍ଷାକାରୀମାନେ ପଛୁଆ, ହନୁମାନଙ୍କ ରୋଷରେ ଅତିକ୍ରମିତ ଲଙ୍କା ଅପଶକୁନର ଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରୁଥିଲା। ମହାମନା ହନୁମାନ ଦେଖିଲେ—ଏହି ଲଙ୍କା ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ଆଛାଦିତ, ଭୟ ଓ ନିରାଶାରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏକଦମ୍ ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି। ହନୁମାନ, ମାରୁତନନ୍ଦନ, ଅମୂଲ୍ୟ ଗଛରେ ଆଛାଦିତ ଅଟାବାରୀକୁ ଭଙ୍ଗ କରି, ଯୁଦ୍ଧରେ ମହାରାକ୍ଷସମାନେ ନିହତ କରି, ଶୋଭାମୟ ଗୃହରେ ଶୋଭିତ ଏହି ନଗରକୁ ଜଳି ଦେଲେ। ଅନେକ ରାକ୍ଷସମାନେ ନିହତ, ଅନେକ ଗଛ ଭଙ୍ଗ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ନିବାସ ଆଗରେ ଜଳି, ମହାତ୍ମା ହନୁମାନ ତାଙ୍କ ମନକୁ ରାମଙ୍କପାଖକୁ ଦେଇଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ହନୁମାନଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ—ବାନରମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ବାୟୁସୁତ, ବିଶାଳ ବୁଦ୍ଧି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଦେବତା, ଋଷି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ବିଦ୍ୟାଧର, ନାଗ—ସମସ୍ତ ମହାପୁରୁଷମାନେ ଏଠାରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ। ଅଟାବାରୀ ଭଙ୍ଗ, ଶକ୍ତିରେ ଜ୍ୱଳି, ଯୁଦ୍ଧରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ନିହତ, ଭୟଙ୍କର ଲଙ୍କା ଜଳିଉଠିଲା—ଏହି ବିରାଟ ବାନର ଚମକିଉଠିଲେ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭବନର ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ମନ୍ଦିର ଭଳି ଶୋଭିତ, ହନୁମାନଙ୍କ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ପୁଛ ଅଗ୍ନିର ମାଳା ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରଶିମାଳା ଭଳି ଅଭିଭାସିତ। ଏହି ବିରାଟ ବାନର ସମସ୍ତ ଲଙ୍କାକୁ ସଂକୋଚ କରି, ନିଜ ପୁଛର ଅଗ୍ନିକୁ ସାଗରରେ ଶାନ୍ତ କଲେ। ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ, ମହାଋଷିମାନେ ଲଙ୍କା ଜଳିଉଠିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ୟ ଅନୁଭବ କଲେ। ସମସ୍ତ ଜନ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଚିନ୍ତା କଲେ—‘ଏହି କାଳାଗ୍ନି’। ଏଉଁ ପରେ, ଶ୍ରୀମତ୍ ରାମାୟଣର ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଲଙ୍କା ଜଳିଉଠିବା, ଭୟ ଭରି, ଆତଙ୍କିତ ରାକ୍ଷସମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ହନୁମାନ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲଗିଲେ। ତାଙ୍କ ମନରେ ଭୟ ଜନ୍ମ ନେଲା, ନିଜ ପାଇଁ ନିନ୍ଦା ଆସିଲା—“ଲଙ୍କାକୁ ଜଳାଇ ମୁଁ କଣ କରିଦେଲି?” “ବିଭାଗ୍ୟ ମହାତ୍ମାମାନେ ଏହି ରୋଷକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ବିବେକରେ ରହନ୍ତି—ଯେପରି ବଡ଼ ମନୁଷ୍ୟ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିକୁ ଜଳରେ ନିବାନ୍ତି। କିଏ ରୋଷରେ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିନଥିବ? ରୋଷରେ ବଡ଼ମାନେ ମଧ୍ୟ ହତ୍ୟା ହେଇପାରନ୍ତି, ଭଲ ଲୋକଙ୍କୁ କୁଠା ଶବ୍ଦ କହିପାରନ୍ତି। ଉତ୍ତେଜନାରେ କିଏ କଣ କହିବା ଉଚିତ ଓ ଅନୁଚିତ ବିଚାର କରିପାରନ୍ତି? ରୋଷିତ ଲୋକ ପାଇଁ କିଛି ଅନୁଚିତ ନୁହେଁ, କିଛି ଅନୁଚିତ କଥା ନୁହେଁ। ଯିଏ କ୍ଷମାରେ ରୋଷକୁ ଚାଲିଦେଇ ପୁନର୍ବାର ମାନବ ହେବାକୁ ଶକ୍ତି ଦେଉଛି, ସେଇ ନିଜରେ ମାନବ।” “ମୁଁ ଅନ୍ୟଥା, ଅବିବେକୀ, ଲଜ୍ଜାହୀନ, ଅନ୍ୟାୟରେ ପ୍ରଥମ, ଶୀତାଙ୍କ ଚିନ୍ତା କରିନଥିଲି, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରି ମୋ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ନାଶ କରିଦେଲି। ଯଦି ସମସ୍ତ ଲଙ୍କା ଜଳିଉଠିଛି, ତେବେ ନିଶ୍ଚୟ ଜାନକୀ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେଇଯିବେ; ମୋର ଅବିବେକରେ ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେଇଯିଲା। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରାୟ ସଫଳ ହେଲା, କିନ୍ତୁ ରୋଷରେ ମୁଁ ମୂଳକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦେଲି। ଜାନକୀ ନିଶ୍ଚୟ ନଷ୍ଟ—ଲଙ୍କାର କୌଣସି ଅନଜଳି ଅଫୁଟି ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ନଗର ଭସ୍ମ ହେଇଯାଇଛି। ମୋ ଅବିବେକରେ ଏହି ଦୂତିକା କାର୍ଯ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେଇଯିଲା, ତେବେ ଆଜି ଏଠାରେ ମୁଁ ମୋ ପ୍ରାଣ ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ମୁଁ ଆଜି ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି, କିମ୍ବା ସାଗର ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି, କିମ୍ବା ସାଗର ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କୁ ମୋ ଶରୀର ଦେଇଦେବି। ମୁଁ ଯଦି ଜୀବିତ ରହିବି, କିପରି ବାନରମାନ୍ୟ ପ୍ରଭୁ, ଦୁଇ ଶୂରବୀରଙ୍କୁ ମୁଁ ମୁହଁ ଦେଉଛି, ଯେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିଛି?” “ମୋ ରୋଷର ଦୋଷରେ, ଏହି ବାନରମାନେ ଅସ୍ଥିରତା ତିନି ଜଗତରେ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହେଲା। ଅବିନିତ, ଅସ୍ଥିର, ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଚିତ୍ତରେ ଲଜ୍ଜା; ଅଭିଲାଷ ଦ୍ୱାରା, ପ୍ରଭୁ ତଳେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ଶୀତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିଲିନାହିଁ। ଯଦି ଶୀତା ନଷ୍ଟ, ତେବେ ଦୁଇ ଶୂରବୀର ନଷ୍ଟ ହେଯିବେ; ସେମାନେ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ତାଙ୍କ ବନ୍ଧୁମାନେ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେଯିବେ। ଏହି ଦୁଃଖ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଭାରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କିପରି ଜୀବନ ଚାଳିବେ? ନିଶ୍ଚୟ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶ ନଷ୍ଟ ହେଯିଲା, ସମସ୍ତ ଜନ ଦୁଃଖ ଓ ବିଷାଦରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଯିବେ। ଏହିପରି ମୁଁ ଅଭାଗ୍ୟ, ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥରୁ ବଞ୍ଚିତ, ଚିତ୍ତ ରୋଷ ଓ ଦୋଷରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ନିଶ୍ଚୟ ଜଗତର ନାଶକ।” ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ, ହନୁମାନଙ୍କୁ କିଛି ଶକୁନ ଦେଖାଗଲା—ଏଗୁଡିକୁ ପୂର୍ବରୁ ଦେଖିଥିଲେ, ଏବେ ପୁନଃ ଚିନ୍ତା କଲେ। “କିମ୍ବା, ଶୋଭାମୟ ଅଙ୍ଗରେ ଶୀତା ନିଜ ତେଜରେ ସୁରକ୍ଷିତ, ନିଶ୍ଚୟ ଅଗ୍ନି ଅଗ୍ନିକୁ କିଛି କରିପାରିନାହିଁ। ଏହି ଧର୍ମାତ୍ମା ଅପାର ତେଜର ପତ୍ନୀ ଅଗ୍ନିରେ ଅସ୍ପର୍ଶିତ, ତାଙ୍କ ଆଚରଣରେ ସୁରକ୍ଷିତ।