ବିଶ୍ରୁତ ମୁନି ଭାଗବତୀ ଚତୁଷ୍ପଦ ଛନ୍ଦରେ ଯେଉଁ ଗୀତ ଗାଇଥିଲେ, ଏହା ପୁନଃପୁନଃ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା, ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ କବିତାରେ ପରିଣତ ହେଲା। ଏହି ଭାବନା ପବିତ୍ର ହୃଦୟ ବିଶିଷ୍ଟ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ମନରେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା—“ମୁଁ ଏହି ପଦ୍ୟରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାମାୟଣ ରଚନା କରିବି।” ସତ୍ୟ, ଧର୍ମ ଓ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ସହିତ ରାମଙ୍କ ମହିମାକୁ ଶତଶଃ ସମମାପି ଶ୍ଲୋକରେ, ମଧୁର ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥରେ ମନମୋହନୀୟ କବିତା ରଚନା କଲେ ବାଲ୍ମୀକି। ସଂଧି, ସମାସ ଓ ଶୁଭ୍ର ବାଣୀର ଶୃଙ୍ଗାରରେ ଏହି କବିତା ମଧୁର ଭାବରେ ଗଠିତ, ଯାହା ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ବଧ ସମ୍ପର୍କରେ ରଘୁନାୟକଙ୍କ କଥାକୁ ସଜାଗ ଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ଶୁଣାଏ। ଏହା ବିଶିଷ୍ଟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ତୃତୀୟ ସର୍ଗ। ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଓ ତାହାର ଧାର୍ମିକ ଏବଂ ଉପକୃତିକ ଦିଗ ଶୁଣି, ସେ ପୁନି ଏହି ଘଟଣାବଳୀକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ତୀର୍ଥଜଳ ଦ୍ୱାରା ଶୂଦ୍ଧ ହୋଇ, ଦର୍ଭା ଶୟନରେ ପୂର୍ବଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ହସ୍ତ ଜୋଡି ବିଶ୍ରାନ୍ତି ନେଲେ ଏବଂ ଧର୍ମାନୁସାରେ ସମସ୍ତ କ୍ରମ ଅନୁସନ୍ଧାନ କଲେ। ସେ ହସିବା, କଥାହେବା, ଚଳନ ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ନିରୀକ୍ଷଣ କଲେ, ଏବଂ ଧର୍ମର ଶକ୍ତିରେ ସବୁଠି ସଠିକ୍ ଭାବେ ଦେଖିଲେ। ଏହିପରି, ଯେଉଁ ଘଟଣା ରାମଙ୍କ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ଚରିତ୍ର ଜୀବନରେ ନିଘଟିଲା, ସେ ତାଙ୍କର ଭାଇ ଓ ପତ୍ନୀ ସହ ଅରଣ୍ୟ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ବେଳେ, ସେ ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟକୁ ଅନୁସନ୍ଧାନ କଲେ। ଯୋଗଧ୍ୟାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ସେ ଏହି ସମସ୍ତ ପୂର୍ବ ଘଟଣାକୁ ଏମିତି ସଫଳ ଭାବେ ଦେଖିଲେ, ଯେମିତି ହସ୍ତତଳରେ ରଖା ଫଳକୁ ଦେଖାଯାଏ। ସେଇପରି ସମସ୍ତ ଘଟଣାକୁ ନିଜ ଅନୁଭୂତି ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ଦେଖି, ମହାମନା ବାଲ୍ମୀକି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାମର ମଧୁର କଥା ଲେଖିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ। ଏହି କାବ୍ୟ ରାଗ, ଅର୍ଥ ଓ ଧର୍ମର ଗୁଣରେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ; ଏହା ଧର୍ମ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟର ଗୁଣରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲା, ଏବଂ ଏହା ଶ୍ରୋତାମାନେ ପାଇଁ ମଣିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାଗର ପରି ଆନନ୍ଦ ଦାୟକ। ମହାମୁନି ନାରଦ ଯେପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ, ସେଇପରି ବାଲ୍ମୀକି ରଘୁବଂଶର ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କଥା ରଚନା କଲେ। ଏହି କାବ୍ୟରେ ରାମଙ୍କ ଜନ୍ମ, ତାଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ ପ୍ରତାପ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରେମ, ଲୋକପ୍ରିୟତା, ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ସୌମ୍ୟତା ଓ ସତ୍ୟବ୍ରତ ଚରିତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଘଟଣା, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ, ଜାନକୀ ବିବାହ ଓ ଧନୁର୍ଭଙ୍ଗ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ। ରାମ ଓ ପରଶୁରାମଙ୍କ ବିବାଦ, ଦଶରଥଙ୍କ ଗୁଣ, ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟଚରିତ୍ର ଓ ଅଭିଷେକ ବାଧା, ରାମଙ୍କ ବନବାସ, ରାଜାଙ୍କ ଶୋକ ଓ ବିୟୋଗ, ଏହି ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଏଠାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଲୋକଙ୍କ ଶୋକ, ସେମାନଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦେଇ ଦେଖା, ନିଷାଦରାଜ ସହ କଥାବାର୍ତ୍ତା, ସାରଥିଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତନ, ଗଙ୍ଗା ତରଣ, ଭରଦ୍ୱାଜ ସଙ୍ଗମ, ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଅନୁମତି, ଚିତ୍ରକୂଟ ଦର୍ଶନ, ଗୃହ ନିର୍ମାଣ, ଭରତଙ୍କ ଆଗମନ, ରାମଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ, ପିତୃଦେବତାଙ୍କୁ ଜଳାଞ୍ଜଳି, ପାଦୁକା ଅଭିଷେକ, ନନ୍ଦିଗ୍ରାମ ବାସ, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ଯାତ୍ରା ଓ ବିରାଧ ବଧ ଏହି କଥାରେ ଏକ ଏକ ଘଟଣା ଭାବରେ ଆସିଥାଏ। ସରଭଙ୍ଗ ସଙ୍ଗମ, ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣ ସମ୍ମିଳନ, ଅନସୂୟା କଥା, ତାଙ୍କଠାରୁ ଚନ୍ଦନ ଦାନ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ସଙ୍ଗମ, ଧନୁର୍ଲାଭ, ଶୂର୍ପଣଖା ସମ୍ବାଦ ଓ ତାଙ୍କ ନାକ କାଟିବା, ଖର ଓ ତ୍ରିଶିରା ବଧ, ରାବଣଙ୍କ ଉଦ୍ଭବ, ମାରୀଚ ବଧ ଓ ବୈଦେହୀ ହରଣ ଏହି ରାମାୟଣର ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶ। ରଘୁନାୟକଙ୍କ ଶୋକ, ଗୃଧ୍ରରାଜ ବଧ, କବନ୍ଧ ସଙ୍ଗମ, ପମ୍ପା ସରୋବର ଦର୍ଶନ, ଶବରୀ ସମ୍ମିଳନ, ମୂଳଫଳ ଭକ୍ଷଣ, ପମ୍ପାରେ ଶୋକ, ହନୁମାନ ସଙ୍ଗମ, ଋଶ୍ୟମୂକ ଯାତ୍ରା, ସୁଗ୍ରୀବ ସମ୍ମିଳନ, ବିଶ୍ୱାସ ଓ ମିତ୍ରତା ନିର୍ମାଣ, ବାଲୀ ସହ ସଂଘର୍ଷ, ବାଲୀ ବଧ, ସୁଗ୍ରୀବ ପୁନଃପ୍ରତିଷ୍ଠା, ତାରାଙ୍କ ଶୋକ, ଚୁକ୍ତି, ବର୍ଷାକାଳ ବାସ, ରଘୁନାୟକଙ୍କ କ୍ରୋଧ, ସେନା ସଂଗ୍ରହ, ଚାରିଦିଗରେ ପ୍ରେଷଣ, ଭୂମିକୁ ଖବର, ଅଙ୍ଗୁଳି ମୁଦ୍ରା ଦାନ, ଭଲୁଆ ଗୁହା ଦର୍ଶନ, ଅନ୍ନ ତ୍ୟାଗ ପ୍ରତିଞ୍ଜା, ସମ୍ପାତି ସମ୍ମିଳନ, ପର୍ବତାରୋହଣ, ସାଗର ଲଙ୍ଘନ, ସାଗର ଶବ୍ଦ, ମୈନାକ ଦର୍ଶନ, ରାକ୍ଷସୀ ଭୟ, ଛାୟାଗ୍ରାହୀ ସଙ୍ଗମ, ସିଂହିକା ବିନାଶ, ଲଙ୍କା ଓ ମଲୟ ପର୍ବତ ଦର୍ଶନ, ରାତିରେ ଲଙ୍କା ପ୍ରବେଶ, ଏକାକୀ ଚିନ୍ତନ, ପାନସ୍ଥଳୀ ଯାତ୍ରା, ରକ୍ଷିତ ଉଦ୍ୟାନ ଦର୍ଶନ, ରାବଣ ଦର୍ଶନ, ପୁଷ୍ପକ ବିମାନ ଦେଖିବା, ଅଶୋକବାଟିକା ପ୍ରବେଶ, ସୀତା ଦର୍ଶନ, ଚିହ୍ନ ଦାନ, ସୀତା ସହ କଥା, ରାକ୍ଷସୀଙ୍କ ଭୟ, ତ୍ରିଜଟା ସ୍ଵପ୍ନ ଦର୍ଶନ, ମଣି ଦାନ, ବୃକ୍ଷ ଭଙ୍ଗ, ରାକ୍ଷସୀଙ୍କ ପଳାୟନ, କିଙ୍କର ବିନାଶ, ବାୟୁପୁତ୍ର ଧରାପଡ଼ିବା, ଲଙ୍କା ଦାହ ଉଦ୍ଧୋଷଣ, ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ, ମଧୁ ଦାନ, ରଘୁନାୟକଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା, ମଣି ହସ୍ତାନ୍ତର, ସାଗର ସମ୍ମିଳନ, ନଳସେତୁ ନିର୍ମାଣ, ସାଗର ତରଣ, ରାତିରେ ଲଙ୍କା ଅଭିଘାତ, ବିଭୀଷଣ ସହ ସନ୍ଧି, ବିଧି ଦ୍ୱାରା ବଧ ଉପାୟ ଦାନ, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ବିନାଶ, ମେଘନାଦ ବିଧ୍ଵଂସ, ରାବଣ ବିନାଶ ଓ ସମୁଦ୍ରନଗରୀରେ ସୀତା ରେଖାବଳୀ, ଏହି ସମସ୍ତ ମହାନ ଘଟଣା ଶ୍ରୀବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ମହାକାବ୍ୟରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ।