ରାମଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସେଠାରେ ଥିବା ମହାମୁନିମାନେ ପ୍ରାଚୀନ ଵିଶାଳା ନଗରର ଏକ ପୁରାତନ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ହେ ରାମ, ଆମେ ଏଠାରେ ଯାହା ଶୁଣିଛୁ, ତାହା ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ। ଏହି ଭୂମିରେ ଏକ ବିଶେଷ ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ ଜଡିତ। ପ୍ରାଚୀନ କୃତ ଯୁଗରେ, ଦିତିଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅମାନେ ଏବଂ ଅଦିତିଙ୍କ ଧନ୍ୟ, ପୂଣ୍ୟଶୀଳ ପୁଅମାନେ ଥିଲେ। ସେମାନେ ଏକଥା ଭାବିଲେ, ‘କିପରି ଆମେ ଅମର, ଅଜର ଏବଂ ରୋଗମୁକ୍ତ ହେବାକୁ ପାରିବୁ?’ ସେମାନଙ୍କ ମନରେ ଏହି ଭାବ ଉଦିତ ହେଲା ଯେ, ‘ଆମେ କ୍ଷୀରସାଗର ମଥନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ତାହାର ରସ ଅର୍ଜନ କରିପାରିବା।’ ଏହି ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ସେମାନେ ଭୂତାନାଗ ବାସୁକୀଙ୍କୁ ରସୀ ଭାବେ ଏବଂ ମନ୍ଦରାଚଳ ପର୍ବତକୁ ମଥାନ କାଠି ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରି, ବିପୁଳ ଶକ୍ତିରେ ସାଗର ମଥନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏହି ମଥନ ହଜାର ବର୍ଷ ଚାଲିଲାପରେ, ବାସୁକୀ ନାଗ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରୁ ବିଷ ଝାଡିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ତାଙ୍କ ଦାଁତରେ ପାହାଡ଼କୁ ଚିବାଇ ଦେଲେ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନିସ୍ନାନ ବିଷ—‘ହାଳାହଳ’—ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ, ଦେବ, ଅସୁର ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଦগ୍ଧ ହେଇଯାଉଥିଲେ। ତେବେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ମହାଦେବ, ପଶୁପତି, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ‘ଉଦ୍ଧାର କର, ଉଦ୍ଧାର କର!’ ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ। ଦେବତାଙ୍କର ଏହି ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି, ଦେବଦେବ ମହାଦେବ ସେଠାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ଏବେ, ଶଂଖ ଓ ଚକ୍ରଧାରୀ ହରି ମଧ୍ୟ ଦେଖାଦେଲେ। ହରି ହସି କହିଲେ, ‘ହେ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ରୁଦ୍ର, ଏଠାରେ ଦେବତାମାନେ ମଥନ କରୁଥିବାବେଳେ କ’ଣ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି?’ ତାହାପରେ ହରି କହିଲେ, ‘ଏହି ବିଷ ତୁମର, ଏହି ବିଷ ଦେବତାମାନେ ଦେଖିଛନ୍ତି—ତୁମେ ଏହା କ୍ରୁପା କରି ଗ୍ରହଣ କର।’ ଏମିତି କହି, ହରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ଦେବତାମାନେ ଭୟଭୀତ ଓ ହରିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ହର ଏହି ଭୟଙ୍କର ‘ହାଳାହଳ’ ବିଷକୁ ନେଇ, ଦେବତାମାନେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ଚୁପଚାପ ଚାଲିଯାଇଲେ। ତା’ପରେ ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନେ ପୁନିଥରେ ସାଗର ମଥନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ହେ ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ମହାପର୍ବତ ନିମ୍ନଲୋକକୁ ଡୁବିଯିବାକୁ ଲାଗିଲା। ତେବେ ଦେବତାମାନେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସହିତ ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ, ‘ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ, ଦେବଲୋକର ଓ ଅମରମାନେ ତୁମକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି।’ ‘ହେ ମହାବାହୁ, ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର; ତୁମେ ଏହି ପର୍ବତକୁ ଉଠାଇବା ଉଚିତ।’ ଏହି ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି, ହୃଷୀକେଶ କୂର୍ମ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ହରି ସାଗର ମଧ୍ୟରେ ଶୋଇ, ପର୍ବତକୁ ତାଙ୍କ ପିଠିରେ ରଖିଲେ, ଏବଂ କେଶବ ତାଙ୍କ ହାତରେ ପର୍ବତ ଶିଖରକୁ ଧରିଥିଲେ। ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିବା ସ୍ରଷ୍ଟା ପୁରୁଷ ସାଗର ମଥନ କଲେ। ଏହିପରି ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ, ଆୟୁର୍ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ରର ମୂର୍ତ୍ତିରୂପେ ଏକ ପୁରୁଷ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା ଦଣ୍ଡ ଓ କମଣ୍ଡଳୁ ଧାରଣ କରି, ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ ନାମରେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ, ସହିତେ ଦେବଲୋକର ଉଜ୍ୱଳ ଅପ୍ସରାମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ସାଗର ମଥନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ମହିଳାମାନେ ଅପ୍ସରା ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ ହେଲେ। ସେମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଷଠି କୋଟି ଥିଲା, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଦାସୀମାନେ ଅନେକ ଅନେକ ଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରିଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ ଭାବେ ଗ୍ରହଣିୟ ହେଲେ। ତା’ପରେ ଭାଗ୍ୟଶାଳି ବାରୁଣୀ, ଜଳଦେବତା ବରୁଣଙ୍କ କନ୍ୟା, ସ୍ୱୀକୃତି ଆଶା କରି ବାହାରିଲେ। ଦିତିଙ୍କ ପୁଅମାନେ ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଅଦିତିଙ୍କ ପୁଅମାନେ ତାଙ୍କୁ ନିର୍ମଳ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଏହିପରି, ଦାଇତ୍ୟମାନେ ଅସୁର ଏବଂ ଅଦିତ୍ୟମାନେ ସୁର ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ଦେବତାମାନେ ବାରୁଣୀଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରି ବହୁତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରବା ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା, କୌସ୍ତୁଭ ମଣି ଏବଂ ଅମୃତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହି ଅମୃତ ପାଇଁ ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନେ ଭୟଙ୍କର ସଂଘାର କଲେ, ଅଦିତିଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଦିତିଙ୍କ ପୁଅମାନେ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ସମସ୍ତ ଅସୁର ରାକ୍ଷସମାନେ ସହ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ତିନି ଲୋକ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ କରିଦେଇଥିବା ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା। ଯେତେବେଳେ ସବୁ କିଛି ଧ୍ଵଂସ ହେଉଥିଲା, ତେବେ ବଳଶାଳୀ ବିଷ୍ଣୁ ମୋହନୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଶୀଘ୍ର ଅମୃତକୁ ହରଣ କରିଲେ। ଯେଉଁମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଆସିଥିଲେ, ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଳଶାଳୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିନାଶ ପାଇଲେ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧରେ, ଅଦିତିଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଦିତିଙ୍କ ପୁଅମାନେ ହତ୍ୟା କଲେ। ଏପରି ଏକ ଦୀର୍ଘ ଉପାଖ୍ୟାନ ଶେଷ ହେଲା। ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁଅ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବା ପରେ, ଦିତି ଅତି ଶୋକାକୁଳ ହେଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ, ମାରୀଚପୁତ୍ର କଶ୍ୟପଙ୍କୁ କହିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅମାନେ ମୋର ସମସ୍ତ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଦେଇଛନ୍ତି। ମୁଁ ଏବେ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଏମିତି ଏକ ପୁଅ ଚାହେଁ, ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବଧ କରିପାରିବ। ଏହି କାମ ପାଇଁ ମୁଁ ତପସ୍ୟା କରିବି, ଆପଣ ମୋତେ ଏହି ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ।” ଦିତିଙ୍କ ଏହି ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି, ତେଜସ୍ୱୀ କଶ୍ୟପ ମୃଦୁ କଥାରେ ଦିତିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତଥାସ୍ତୁ, ତୁମେ ଶୁଭ ହେଉ। ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ ରୁହ, ତେବେ ତୁମେ ମୋ ଦ୍ୱାରା ଏମିତି ଏକ ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେବା, ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବଧ କରିପାରିବ ଏବଂ ତିନି ଲୋକକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିପାରିବ।” ଏମିତି କହି, ଉଜ୍ୱଳ ମୁନି ମୃଦୁ ହାତରେ ଦିତିଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଆଶୀର୍ବାଦ କଲେ, ଏବଂ ତା’ପରେ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଚାଲିଯାଇଲେ।