ଏହି ଉତ୍କର୍ଷ ଶ୍ରୁତିକୁ ଶୁଣିବା ପରେ, ମହାତ୍ମା ରାଘବଙ୍କର ଉଚ୍ଚାରିତ କଥାରେ ଅତି ସମ୍ଭାନିତ କୌଶିକ ମୁନି ଏହି ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ଏକସାଥି ଗଙ୍ଗା ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଲେ। ସମସ୍ତେ ଉତ୍ତର ତୀରକୁ ପହଁଚିବା ପରେ, ଋଷିମାନେ ଉଚିତ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ଗଙ୍ଗା ତୀରରେ ବସିଲେ ଏବଂ ସେଠାରୁ ମହାନଗର ଵିଶାଳାକୁ ଦେଖିଲେ। ତାପରେ ଉତ୍କର୍ଷ ମୁନି ଏବଂ ରାଘବ ଏକାସାଥି ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ଵିଶାଳା ନଗରକୁ ଗଲେ, ଯାହା ସ୍ୱର୍ଗ ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ ରାମ, ଅତି ବିବେକୀ, ହାତ ଜୋଡି କରି ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ—"ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଵିଶାଳାରେ କେଉଁ ରାଜବଂଶ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ? ମୁଁ ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ଅତି ଉତ୍ସୁକ। ଆପଣ ମୋତେ ଏହା କହିବେ, ଆପଣଙ୍କୁ ଶୁଭ ହେଉ।" ରାମଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମୁନି ସମସ୍ତ ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରାଚୀନ ଵିଶାଳାର ଇତିହାସ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ—"ରାମ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଏହି କଥା ମୁଁ ଯେପରି ଶୁଣିଛି, ସେହି ଭାବେ ତୁମେ ଶୁଣ; ଏହି ଭୂମିରେ କଣ ଘଟିଥିଲା ତାହା ମୁଁ ଏଉଁ ରଘୁବଂଶୀରେ କହିବି। ପୂର୍ବେ, କୃତଯୁଗରେ, ଦିତିଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁତ୍ରମାନେ ଏବଂ ଅଦିତିଙ୍କ ଧନ୍ୟ, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ଧର୍ମିକ ପୁତ୍ରମାନେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସେମାନେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ—"ଆମେ କିପରି ଅମର, ଅବୟ, ଏବଂ ରୋଗ ନାହିଁ ହେବା?" ଏହି ବିବେକୀମାନେ ଚିନ୍ତା କରିବା ସମୟରେ ଏକ ଧାରଣା ଉପଜିଲା—"ଆମେ କ୍ଷୀରସାଗର ମଥନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ତାହାର ସାର ଲାଭ କରିପାରିବା।" ଏହି ନିର୍ଣ୍ୟ ହେବା ପରେ, ବାସୁକି ସର୍ପକୁ ରଜୁ ଭାବେ, ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ମଥନ ଦଣ୍ଡ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରି ସମସ୍ତେ ଉତ୍ସାହରେ ସାଗର ମଥନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ, ରଜୁ ଭାବେ ବ୍ୟବହୃତ ବାସୁକି ସର୍ପ ତାହାର ମୁଣ୍ଡୁଠୁ ବିଷ ଛାଡିଲା, ତାହାର ଦାନ୍ତରେ ପାହାଡ଼କୁ ଚୁଇଁ ମୃତ୍ୟୁକାରୀ ବିଷ ଦେଇଲା। ଏହି ସମୟରେ ଏକ ଦେହାଳି ଅଗ୍ନି ସମାନ ଭୟଙ୍କର ବିଷ 'ହାଳାହାଳ' ଉପଜିଲା; ଏହି ବିଷ ଦ୍ୱାରା ସମଗ୍ର ଜଗତ—ଦେବ, ଅସୁର, ମନୁଷ୍ୟ—ସବୁ ଦହିଯାଇଲା। ତାପରେ ଦେବମାନେ ଶରଣାଗତ ହୋଇ ମହାଦେବ ଶଙ୍କର, ପଶୁପତି, ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଇ ଅନୁରୋଧ କଲେ—"ମୋତେ ବଞ୍ଚାନ୍ତୁ, ବଞ୍ଚାନ୍ତୁ!" ଦେବମାନେ ଏହିପରି କହିବା ପରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦେବ, ମହାଦେବ ସେଠାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ତାପରେ ଶଙ୍ଖ ଚକ୍ରଧାରୀ ହରି ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ହରି ହସି ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଦେବମାନେ ମଥନ କରୁଥିବା ସମୟରେ କଣ ଉପଜିଛି?" "ଏହି ଯାହା ଆପଣଙ୍କର, ଦେବମାନେ ପାଇଛନ୍ତି, ଏହା ସମ୍ମୁଖରେ ଉପସ୍ଥିତ; ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ବିଷକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।" ଏହିପରି କହି ମହାଦେବ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ; ଦେବମାନେ ଭୟଭିତ ହେଲେ, ଏବଂ ଶାର୍ଙ୍ଗଧାରୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଦେବମାନେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ବିନତି କଲେ। ତାପରେ ଦେବମାନଙ୍କର ଦେବ, ହରା, ଏହି ଭୟଙ୍କର ହାଳାହାଳ ବିଷକୁ ନିଜେ ଗ୍ରହଣ କରିଲେ, ଯାହା ଅମୃତ ସମାନ ଥିଲା, ଦେବମାନେ ଦିଅଁ, ସେଠାରୁ ବିଦାୟ ନେଲେ। ଏହା ପରେ ଦେବ ଏବଂ ଅସୁରମାନେ ଫେରି ମଥନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ; ଏହି ସମୟରେ ମଥନ ଦଣ୍ଡ ମହାପର୍ବତ ନିମ୍ନଭୂମିକୁ ଯାଇ ଡୁବିଗଲା। ଦେବମାନେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସହିତ ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଇ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ—"ଆପଣ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆଶ୍ରୟ, ଏହି ସ୍ୱର୍ଗବାସୀମାନେ ପାଇଁ ବିଶେଷ ଆଶ୍ରୟ।" "ମୋତେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ଆପଣ ପର୍ବତକୁ ଉଠାଇବା ଉଚିତ।" ଏହିପରି ଶୁଣି, ହୃଷୀକେଶ କୂର୍ମ ଆକାର ଧାରଣ କଲେ। ହରି ସାଗରରେ ଶୟନ କରି, ପର୍ବତକୁ ନିଜ ପିଠରେ ରଖିଲେ; କେଶବ, ଜଗତର ଆତ୍ମା, ନିଜ ହାତରେ ପର୍ବତର ଶିଖର ଧରିଲେ। ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡ ଦେଇ, ପରମପୁରୁଷ ମଥନ କଲେ; ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ ଏକ ଆୟୁର୍ୱେଦ ଶାସ୍ତ୍ରର ମାନବ ଉପଜିଲା। ଧର୍ମିକ ବ୍ୟକ୍ତି ଦଣ୍ଡ ଏବଂ କମଣ୍ଡଳୁ ନେଇ ଉପଜିଲେ; ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ, ଏବଂ ଦିପ୍ତିମାନ ଅପ୍ସରାମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପଜିଲେ। ମଥନ ଜଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ଦିପ୍ତିମାନ ନାରୀମାନେ ଅପ୍ସରା ହେଲେ; ଏହିପରି ଅପ୍ସରାମାନେ ଉପଜିଲେ। ଷଠି କୋଟି ଦିପ୍ତିମାନ ଅପ୍ସରା ଉପଜିଲେ; ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ତାଙ୍କର ସେବିକାମାନେ ଅସଙ୍ଖ୍ୟ ଥିଲେ। ଦେବ ନା ଦେମନ୍ସ ଏହି ଅପ୍ସରାମାନେ ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଏହି ଅପ୍ସରାମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ ମନାଯାଉଛନ୍ତି। ଏହିପରି ହେଲାପରେ, ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ଵାରୁଣାଙ୍କ କନ୍ୟା ଵାରୁଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ମହାଭାଗ୍ୟବାନ ଏବଂ ଗ୍ରହଣ ପାଇଁ ଚାହିଲେ। ଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଵାରୁଣାଙ୍କ କନ୍ୟାକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଅଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଯିଏ ଦୋଷ ହୀନ ଥିଲେ। ଏହିପରି ଦେଖି, ଦୈତ୍ୟମାନେ ଅସୁର ହେଲେ, ଅଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ସୁର ହେଲେ; ଦେବମାନେ ଵାରୁଣୀକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ବହୁତ ଆନନ୍ଦ ହେଲେ। ଉଚ୍ଚୈଶ୍ରବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା ଏବଂ କୌଷ୍ଟୁଭ ମଣି ଉପଜିଲା; ଏହିପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅମୃତ ମଧ୍ୟ ଉପଜିଲା। ତାହା ପାଇଁ, ରାମ, ଏକ ବଡ଼ ଖାନ୍ଦାନର ନାଶ ହେଲା; ଅଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ସହ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ସମସ୍ତ ଅସୁର ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ଏକତ୍ର ହେଲେ; ଏକ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା, ଯାହା ତିନି ଲୋକକୁ ବ୍ୟାକୁଳ କରିଦେଲା। ସମସ୍ତ କିଛି ନାଶ ହେଉଥିବା ସମୟରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବିଷ୍ଣୁ ମୋହନୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଶୀଘ୍ର ଅମୃତକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଯେଉଁମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନିକଟ ଆସିଲେ, ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ନିଃସ୍ତାନ୍ତ ହେଲେ। ଅଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ, ରାମ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧରେ ଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ସଂହାର କଲେ। ଏଉଁ, ଚାଳିଶ ଶତ ଅଂଶର ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣିବାକୁ ଥିଲା। ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ନିଃସ୍ତାନ୍ତ ହେବା ପରେ, ଦିତି ବହୁତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ; ସେ ନିଜ ପତି କଶ୍ୟପ, ମାରୀଚଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ— "ଏ ଆର୍ୟ, ମୋ ପୁତ୍ରମାନେ ଆପଣଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁତ୍ରମାନେ ଦ୍ୱାରା ନିଃସ୍ତାନ୍ତ ହେଲେ; ମୁଁ ଚାହେଁ, ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଏକ ପୁତ୍ର ଲାଭ କରିବି, ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ସଂହାର କରିବ।