ପ୍ରଭାତ ସମୟରେ, ଯେତେବେଳେ ଦିନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଥିଲା, ଶତ୍ରୁନାଶକ ରାଘବ ତାଙ୍କର ପ୍ରାତଃକାଳୀନ କୃତ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଭଗବତୀ ରାତି ଅତିତ ହୋଇଛି, ଏବଂ ଆମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥା ଶୁଣିଛୁ; ଏବେ ଚଳନ୍ତୁ, ଏଇ ପବିତ୍ର ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀ, ତ୍ରିଧା ଧାରା ଭାବରେ ବହୁଥିବା ଗଙ୍ଗାକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା। ଦୟାଳୁ ଋଷିମାନେ ଯେଉଁ ନୌକାରେ ସହଜରେ ପାର୍ ହୁଅନ୍ତି, ସେହି ନୌକା ଆପଣଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ଜାଣି ତ୍ୱରିତ ଆସିଯାଇଛି।” ରାଘବଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, କୌଶିକ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସମସ୍ତ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ନଦୀ ପାର କରାଇବା ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ସେମାନେ ଗଙ୍ଗାର ଉତ୍ତର କୂଳକୁ ପହଞ୍ଚି, ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ମାନ୍ୟତା ଦେଇ, ଗଙ୍ଗା କୂଳରେ ବସି, ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଆନନ୍ଦମୟ ଭିଶାଳା ନଗରକୁ ଦେଖିଲେ। ପରେ, ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ରାଘବ ସହ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ସ୍ୱର୍ଗ ସମାନ ଭିଶାଳା ନଗରକୁ ଗଲେ। ଏଠାରେ ରାମ, ତାଙ୍କର ଯୋଗ୍ୟ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ, ଅଞ୍ଜଳି ମୁଡ଼ି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— “ହେ ମହାମୁନି, ଏଠାରେ କେଉଁ ରାଜବଂଶ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ? ମୁଁ ଏହା ବଡ ଉତ୍ସୁକତାରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ଆପଣ ମୋ ପାଇଁ ଭଲ ହୋଉ।” ରାମଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପ୍ରାଚୀନ ଭିଶାଳା ନଗରର ଏତିହାସ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ— “ହେ ରାମ, ମୁଁ ଯେପରି ଶୁଣିଛି, ଏଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କଥା କହୁଛି; ଏଠାରେ ଯାହା ଘଟିଛି, ତାହା ସତ୍ୟ ସତ୍ୟ ଶୁଣ। ପୁରୁଣା କୃତ ଯୁଗରେ, ହେ ରାମ, ଦିତିର ପ୍ରଭଳ ପୁତ୍ରମାନେ ଓ ଅଦିତିଙ୍କ ଧନ୍ୟ, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପୁତ୍ରମାନେ ଥିଲେ। ସେମାନେ ଅମରତ୍ୱ, ଅଜରତ୍ୱ ଓ ରୋଗମୁକ୍ତି କିପରି ପାଇବେ, ଏହି ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ। ଏହି ଚିନ୍ତାକ୍ରମରେ ସେମାନେ ଭାବିଲେ— ଦୁଧ ମହାସାଗରକୁ ମଥିଲେ, ତାହାର ମଧ୍ୟରୁ ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ପାଇପାରିବା। ସମସ୍ତେ ମଥନ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ବାସୁକି ନାଗକୁ ରସୀ ଭାବେ ଓ ମନ୍ଦରାଚଳ ପାହାଡ଼କୁ ମଥାନ ଦଣ୍ଡ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରି, ବଡ ଶକ୍ତି ସହିତ ମଥନ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ, ରସୀ ଭାବେ ବ୍ୟବହୃତ ବାସୁକି ନାଗର ମୁଣ୍ଡମାନେ ତୀବ୍ର ବିଷ ଉତ୍ସର୍ଗ କରିଲା; ସେ ନାଗ ତାଙ୍କର ଦାନ୍ତରେ ପାହାଡ଼କୁ କାମୁଡ଼ିଲା। ଏହାରୁ ଏକ ଦାହଜନକ, ଅଗ୍ନି ସମାନ, ଭୟଙ୍କର ହାଳାହଳ ବିଷ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମଗ୍ର ଜଗତ—ଦେବତା, ଅସୁର ଓ ମାନବ—ପିଡ଼ିତ ହେଲା। ତେବେ, ଦେବତାମାନେ ଶରଣ ନେବାକୁ ମହାଦେବ ଶଙ୍କର, ପଶୁପତି, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ସ୍ତୁତି କରି, ‘ରକ୍ଷା କର, ରକ୍ଷା କର!’ ବୋଲି ପୁକାରିଲେ। ଦେବତାମାନେ ଏପରି କହିବା ପରେ, ଦେବଦେବ ମହାଦେବ ସେଠାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ଏହି ସମୟରେ ଶଂଖ ଚକ୍ରଧାରୀ ହରି ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ। ହରି ହସି କହିଲେ— “ଦେବତାମାନେ ମଥନ କରୁଥିବାବେଳେ ଏଠାରେ କଣ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା?” ପୁନି କହିଲେ, “ଏହି ଯାହା ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି, ଏହା ଆପଣଙ୍କର; ଆପଣ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଗରେ ଏହି ବିଷ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ, ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ!” ଏପରି କହି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତା ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ; ଦେବତାମାନଙ୍କ ଭୟ ଦେଖି ଓ ହରିଙ୍କ ବାଣୀ ଶୁଣି, ଦେବେଶ୍ୱର ହରା ଏହି ଭୟଙ୍କର ହାଳାହଳ ବିଷକୁ ଅମୃତ ସମାନ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରି, ଦେବତାମାନୋଁକୁ ଦୂରେ ପଠାଇ ଚଲିଗଲେ। ତାପରେ, ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ପୁଣି ମଥନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ହେ ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ! ଏବେ ବଡ ପାହାଡ଼ ମଥାନ ଦଣ୍ଡ ନେତ୍ରଲୋକକୁ ଚୁଆଁ ଗଲା। ତେବେ, ଦେବତାମାନେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସହିତ ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ— “ଆପଣ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ଶରଣ, ବିଶେଷକରି ଦେବଲୋକବାସୀଙ୍କର।” “ହେ ମହାବାହୁ, ଆମୋଁକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ; ଆପଣ ପାହାଡ଼କୁ ଉଠାଇବା ଉଚିତ।” ଏହି ଶୁଣି, ହୃଷୀକେଶ କୂର୍ମ ଆକାର ଧାରଣ କଲେ। ହରି ମହାସାଗରରେ ଶୟନ କରି, ପାହାଡ଼କୁ ପିଠ ଉପରେ ରଖିଲେ; କେଶବ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆତ୍ମା, ହାତରେ ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ଧରିଲେ। ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦଢ଼ିଆ ରୂପେ ଠିଆ ହୋଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ମଥନ କଲେ; ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ ଏକ ପୁରୁଷ, ଆୟୁର୍ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ରର ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସେ ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ଜଳକୁମ୍ଭ ଓ ଦଣ୍ଡଧାରୀ ଧନ୍ୱନ୍ତରି ନାମରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ତାଙ୍କ ସହ ବିଭିନ୍ନ ଦିପ୍ତିମାନ ଅପ୍ସରାମାନେ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲେ। ଏହି ମଥନରୁ, ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସାର ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରୀମତୀ ଅପ୍ସରାମାନେ ଉପଜିଥିଲେ; ଏଭଳି ଅପ୍ସରାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସଠି କୋଟି ଦିପ୍ତିମାନ ଅପ୍ସରା ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ସହଚରୀମାନେ ଅସଂଖ୍ୟ ଥିଲେ। ଦେବତା କିମ୍ବା ଦାନବମାନେ ଏଠି ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ ଭାବେ ଗଣାଯାନ୍ତି। ତାପରେ, ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ବରୁଣଙ୍କ କନ୍ୟା ବାରୁଣୀ, ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳି, ଗ୍ରହଣ ପାଇଁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ଦିତିର ପୁତ୍ରମାନେ ବାରୁଣୀଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ, ଅଦିତିର ପୁତ୍ରମାନେ, ହେ ରାମ, ତାଙ୍କୁ ନିର୍ମଳ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଏଭଳି ଦାୟିତ୍ୟମାନେ ଅସୁର ଏବଂ ଅଦିତିର ପୁତ୍ରମାନେ ସୁର ହେଲେ; ଦେବତାମାନେ ବାରୁଣୀଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରି ବହୁତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ଏହି ମଥନରୁ ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରବା ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା, କୌସ୍ତୁଭ ମଣି ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅମୃତ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା। ଏହା ପାଇଁ, ହେ ରାମ, ବଡ ଉପଦ୍ରବ ହେଲା; ଅଦିତିର ପୁତ୍ର ଓ ଦିତିର ପୁତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବଡ ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା। ସମସ୍ତ ଅସୁର ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ; ଏହି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧରେ ତିନୋଟି ଲୋକ ଅବାକ ହେଲା। ସବୁ କିଛି ଧ୍ୱଂସ ହେବାବେଳେ, ମହାବଳୀ ବିଷ୍ଣୁ ମୋହନୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ଅମୃତକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଯେଉଁମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ, ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଧ୍ୱଂସ ହେଲେ। ଏହି ଭୟାନକ ଦୈତ୍ୟ-ଆଦିତ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ, ଅଦିତିର ପୁତ୍ରମାନେ ଦିତିର ପୁତ୍ରମାନୋଁକୁ ବିଧ୍ୱଂସ କଲେ।