ଏହିପରେ, ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ସେଇ ଶ୍ଲୋକଟିକୁ ଆବୃତ୍ତି କରିକରି ଗାଇଲେ, ସେମାନେ ଅତିଆନନ୍ଦିତ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହେଲେ। ମହାମୁନି ବାଲ୍ମୀକି ଚାରିପଦୀ ଛନ୍ଦରେ ଯେଉଁ ଶ୍ଲୋକ ରଚନା କରିଥିଲେ, ତାହା ପୁନଃପୁନ ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖକୁ କବିତାରେ ପରିଣତ କରିଦେଲେ। ପବିତ୍ର ମନ ବିଶିଷ୍ଟ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ମନରେ ଏକ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ଉପଜିଲା—"ମୁଁ ଏହିପରି ଶ୍ଲୋକରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାମାୟଣ ରଚନା କରିବି।" ଉତ୍ତମ ବିଷୟ, ଅର୍ଥ ଓ ଶବ୍ଦରେ ମନକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରୁଥିବା ଏହି କବିତା ବାଲ୍ମୀକି ରାମଙ୍କ ମହିମାକୁ ଉଦ୍ଧାର କଲେ। ଶତଶଃ ସମମାନ ଶ୍ଲୋକରେ ମହାମୁନି ଏକ ମହାନ କାବ୍ୟ ରଚନା କଲେ, ଯାହା ରାମଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତିକୁ ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରସାର କଲା। ସଠିକ୍ ସମାସ ଓ ଯୋଗବାକ୍ୟ, ମଧୁର ଓ ଶୁଭ୍ର ବାକ୍ୟରେ ମହାମୁନି ଯେଉଁ ଗଳ୍ପ ରଚନା କଲେ, ତାହା ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ବଧ ସହ ରଘୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କ ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନ—ତାହାକୁ ଆପଣ ଶ୍ରବଣ କରନ୍ତୁ। ଏବେ, ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ତୃତୀୟ ସର୍ଗର ଏହି ଅଂଶ ଶୁଣନ୍ତୁ। ସମସ୍ତ ଘଟଣାକୁ ତାଙ୍କ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ ଉପକୃତି ସହିତ ଶୁଣି, ମୁନି ପୁନିଥରେ ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ ଘଟିଥିବା ସମସ୍ତ କଥା ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ପବିତ୍ର ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଶୂଚିତ ହୋଇ, ଦର୍ଭା କୁଶରେ ପୂର୍ବଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ହାତ ଜୋଡି ମୁନି ଧର୍ମାନୁସାରେ ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଅନ୍ୱେଷଣ କଲେ। ସେ ସମସ୍ତ କଥା—ହସିବା, କଥାହେବା, ଚଳନ, କାର୍ଯ୍ୟ—ସବୁକିଛି ଧର୍ମର ଶକ୍ତିରେ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଅବଲୋକନ କଲେ। ଏଭଳି, ରାମ ଯିଏ ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ସେ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଓ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହ ଅରଣ୍ୟରେ ଘୁରୁଥିବା ସମୟରେ ଯାହାଯାହା ଘଟିଲା, ତାହା ସବୁ ବାଲ୍ମୀକି ଅନୁଧ୍ୟାନ କଲେ। ଏହିପରେ ଯୋଗସ୍ଥିତ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବାଲ୍ମୀକି ଏପରି ଦେଖିଲେ ଯେ, ସମସ୍ତ ପୂର୍ବବୃତ୍ତାନ୍ତ ତାଙ୍କ ହାତରେ ଫଳ ଦେଖିବା ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲା। ସତ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସମସ୍ତ ଦେଖି, ମହାମନା ବାଲ୍ମୀକି ରାମଙ୍କ ମଧୁର ଉପାଖ୍ୟାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରଚନା କରିବାରେ ମନ ଲଗାଇଲେ। ଏହି କଥା କାମ, ଅର୍ଥ ଓ ଧର୍ମ ଗୁଣରେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ଓ ଧର୍ମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଥିଲା, ଏହା ଶ୍ରୋତାମାନେ ପାଇଁ ମଣିମାଣି ଭରା ସାଗର ପରି ଆନନ୍ଦଦାୟକ ହେଲା। ପୂର୍ବରୁ ମହାମୁନି ନାରଦ ଯେପରି ଉପଦେଶ କରିଥିଲେ, ବାଲ୍ମୀକି ମହାମୁନି ରଘୁବଂଶର କଥା ଏଭଳି ରଚନା କଲେ। ଏହି କଥାରେ ରହିଛି—ରାମଙ୍କ ଜନ୍ମ, ତାଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ପ୍ରଭାବ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରେମ, ଲୋକମାନ୍ୟତା, ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ସାଧୁତା ଓ ସତ୍ୟବ୍ରତତା। ଅନେକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଉପାଖ୍ୟାନ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ, ଜାନକୀଙ୍କ ବିବାହ, ଧନୁର୍ଭଙ୍ଗ ଘଟଣା, ରାମ ଓ ପରଶୁରାମଙ୍କ ବିବାଦ, ଦଶରଥଙ୍କ ଗୁଣ, ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଓ କୈକେୟୀଙ୍କ କୁକୃତ୍ୟ, ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ବାଧା, ବନବାସ, ରାଜାଙ୍କ ଶୋକ ଓ ପରଲୋକଗମନ, ଜନମାନେ ଦୁଃଖ, ତାଙ୍କ ଦୂର୍ଦ୍ଦଶା, ନିଷାଦରାଜ ସହ କଥାବାର୍ତ୍ତା, ସାରଥିଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ, ଗଙ୍ଗା ତରଣ, ଭରଦ୍ୱାଜ ସହ ମିଳନ, ତାଙ୍କ ଅନୁମତି, ଚିତ୍ରକୂଟ ଦର୍ଶନ, ଆଶ୍ରମ ନିର୍ମାଣ, ଭରତଙ୍କ ଆଗମନ, ରାମଙ୍କ ଉପଦେଶ, ପିତାଙ୍କ ପିଣ୍ଡଦାନ, ପାଦୁକା ଅଭିଷେକ, ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ବାସ, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ଯାତ୍ରା, ବିରାଧ ବଧ, ଶରଭଙ୍ଗ ସହ ମିଳନ, ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣ ସହ ଭେଟ, ଅନସୂୟାଙ୍କ କଥା ଓ ମଲୟାଞ୍ଜନ ଦାନ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ସହ ମିଳନ, ଧନୁର୍ ଗ୍ରହଣ, ଶୂର୍ପଣଖା ସହ କଥା, ତାଙ୍କ ବିକୃତି, ଖର ଓ ତ୍ରିଶିରାସ ବଧ, ରାବଣଙ୍କ ଉଦ୍ଭବ, ମାରୀଚ ବଧ, ଓ ଵୈଦେହୀଙ୍କ ଅପହରଣ। ଏହି ପରେ ରାଘବଙ୍କ ଶୋକ, ଗୃଧ୍ରରାଜଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ, କବନ୍ଧ ସହ ଭେଟ, ପମ୍ପା ସରୋବର ଦର୍ଶନ, ଶବରୀ ସହ ମିଳନ, ଫଳମୂଳ ଭୋଜନ, ପମ୍ପା ତୀରେ ଶୋକ, ହନୁମାନ ସହ ମିଳନ, ଋଷ୍ୟମୂକ ପର୍ବତ ଯାତ୍ରା, ସୁଗ୍ରୀବ ସହ ମିଳନ, ବିଶ୍ୱାସ ଓ ମିତ୍ରତ୍ୱ ସ୍ଥାପନ, ବାଲି-ସୁଗ୍ରୀବ ଯୁଦ୍ଧ, ବାଲି ବଧ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ପୁନଃସ୍ଥାପନ, ତାରାଙ୍କ ଶୋକ, ଚୁକ୍ତି, ବର୍ଷାକାଳରେ ବାସ, ସିଂହପ୍ରତିମାନ ରାଘବଙ୍କ କ୍ରୋଧ, ସେନା ଗଠନ, ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ପ୍ରେଷଣ, ପୃଥିବୀରେ ଖୋଜ, ଅଙ୍ଗୁଳି ମୁଦ୍ରିକା ଦାନ, ଭଲୂକ ଗୁହା ଦର୍ଶନ, ଅନ୍ନ ତ୍ୟାଗ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ, ସମ୍ପାତି ସହ ଭେଟ, ପର୍ବତାରୋହଣ, ସମୁଦ୍ର ଲଙ୍ଘନ, ସମୁଦ୍ରର କଥା, ମୈନାକ ଦର୍ଶନ, ରାକ୍ଷସୀଙ୍କ ଧମକ, ଛାୟାଗ୍ରାହି ସହ ମୁକାବିଲା, ସିଂହିକା ବିନାଶ, ଲଙ୍କା ଓ ମଲୟ ପର୍ବତ ଦର୍ଶନ, ରାତିରେ ଲଙ୍କା ପ୍ରବେଶ, ଏକାକୀ ଚିନ୍ତନ, ପାନସ୍ଥଳୀ ଯାତ୍ରା, ରକ୍ଷିତ ଅଂଗନା ଦେଖିବା, ରାବଣ ଦର୍ଶନ, ପୁଷ୍ପକ ବିମାନ ଦେଖିବା, ଅଶୋକ ବାଟିକା ପ୍ରବେଶ, ସୀତା ଦର୍ଶନ, ଚିହ୍ନ ଦାନ, ସୀତା ସହ କଥାବାର୍ତ୍ତା, ରାକ୍ଷସୀଙ୍କ ଧମକ, ତ୍ରିଜଟାଙ୍କ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିବା, ସୀତାଙ୍କୁ ମଣି ଦେବା, ଗଛ ଭଙ୍ଗ, ରାକ୍ଷସୀଙ୍କ ପଳାୟନ, କିଙ୍କର ନାଶ, ବାୟୁପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଧରିବା, ଲଙ୍କା ଦହନର ଗର୍ଜନ, ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ, ମଦୁପାନ, ରାଘବଙ୍କୁ ଶାନ୍ତନା, ମଣି ହସ୍ତାନ୍ତର, ସମୁଦ୍ର ସହ ମିଳନ, ନଳଙ୍କୁ ସେତୁ ନିର୍ମାଣ, ସମୁଦ୍ର ତରଣ, ରାତିରେ ଲଙ୍କା ଅଭିଘାତ, ବିଭୀଷଣ ସହ ମିତ୍ରତ୍ୱ, ଓ ବିଧି ଅନୁସାରେ ବଧ ଉପାୟ ଦାନ—ଏହି ସମସ୍ତ ଉପାଖ୍ୟାନ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ମହାନ କବ୍ୟ ରାମାୟଣରେ ଅନୁଶୃତ।