ସେଇ ରାତିଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମୁଁ ସଉମିତ୍ରିଙ୍କ ସହ ଅତିବାହିତ କଲି, ମନରେ ଶୁଭ ଆଶୟ ନେଇ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଚମତ୍କାର କଥା ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲି। ପ୍ରଭାତ ହେଲା, ଦିନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲା, ଶତ୍ରୁନାଶୀ ରାଘବ ସେମାନଙ୍କର ପୂର୍ବାହ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଋଷିଙ୍କୁ ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିଲେ, “ଭଗ୍ୟଶାଳୀ ଏଇ ରାତି ଅତିତ ହୋଇଛି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥା ଶୁଣିଛୁ; ଏବେ ଚଳ, ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ତିନି ଧାରା ବହୁଥିବା ଗଙ୍ଗା ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ।" ସେଇ ସମୟରେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମୁନିମାନେ ସହଜରେ ଯାଇପାରୁଥିବା ଏକ ନୌକା ଶୀଘ୍ର ଆସିଗଲା, କାରଣ ସେମାନେ ଜାଣିଥିଲେ ଯେ ପୂଜ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି। ମହାତ୍ମା ରାଘବଙ୍କ ଏହି ଉପଯୁକ୍ତ କଥା ଶୁଣି କୌଶିକ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସମସ୍ତ ମୁନିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରାଇଲେ। ସେମାନେ ଉତ୍ତର ତୀରକୁ ପହଞ୍ଚି, ମୁନିମାନଙ୍କୁ ଯଥାଯଥା ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ଗଙ୍ଗା ତୀରେ ବସିଲେ ଏବଂ ଭବ୍ୟ ଓ ଶୁଭ୍ର ଭାବରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଶହର ବିଶାଳାକୁ ଦେଖିଲେ। ତାପରେ, ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ରାଘବ ଶୀଘ୍ର ବିଶାଳା ନଗରକୁ ଗଲେ, ଯାହା ସ୍ୱର୍ଗ ସମାନ ମନୋହର ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ଏଠିରେ, ବିବେକଶାଳୀ ରାମ ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତି ସହିତ ହାତ ଝୋଡି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ମହାମୁନି, ଏଠାରେ କେଉଁ ରାଜବଂଶ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ? ମୁଁ ଅତି ଉତ୍ସୁକ ଅଛି, ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ, ମୋ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ।" ରାମଙ୍କ ଏହି ଉପସ୍ଥାପନା ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ବିଶାଳାର ପୁରାତନ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। “ରାମ, ମୁଁ ଯେପରି ଶୁଣିଛି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କଥା, ଏଠିରେ କଣ ଘଟିଥିଲା, ତୁମେ ମନୋଯୋଗରେ ଶୁଣ। କୃତ ଯୁଗରେ, ଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଓ ଅଦିତିଙ୍କ ଶୁଭ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପୁତ୍ରମାନେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସେମାନେ ଚିନ୍ତା କଲେ—କିପରି ଅମର, ଅଜର ଓ ରୋଗମୁକ୍ତ ହେବାଯିବ? ସେଇ ସମୟରେ, ସେମାନେ ଅନ୍ତଃକରଣରେ ଭାବିଲେ—'ଦୁଧର ସାଗର ମଥିଲେ ତାହାର ସାର ମିଳିବ।' ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି, ବାସୁକୀ ସର୍ପକୁ ଦୋରି ବନେଇ ଓ ମନ୍ଦରାଚଳ ପାହାଡ଼କୁ ମଥାନ କଠି ବନେଇ ଶକ୍ତି ଦେଇ ମଥିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ, ଦୋରି ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ବାସୁକୀ ସର୍ପ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରୁ ବିଷ ଛାଡ଼ିଦେଲା, ଦାଁତରେ ପାହାଡ଼କୁ କଟି ଦେଉଥିଲା। ତାପରେ ଜଗତ୍କୁ ସଂହାର କରିବା ପାଇଁ ଅଗ୍ନିସମ ଭୟଙ୍କର ହାଳାହଳ ବିଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାର ତାପରେ ଦେବତା, ଅସୁର ଓ ମାନବ ଏହି ତିନି ଲୋକ ଦହିଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଦେବତାମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ମହାଦେବ ଶଙ୍କର, ପଶୁପତି, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ ଏବଂ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି କହିଲେ—'ରକ୍ଷା କର, ରକ୍ଷା କର।' ଦେବମାନେ ଏପରି ଅନୁରୋଧ କରିବା ପରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦେବତା ଶିବ ଏଠାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ଏହି ସମୟରେ, ଶଂଖ ଚକ୍ର ଧାରୀ ହରି ମଧ୍ୟ ଦେଖାଦେଲେ। ହରି ହସି କହିଲେ—'ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ରୁଦ୍ର, ଏଠାରେ କଣ ଉପଜିଛି ଯେ ଦେବତାମାନେ ସାଗର ମଥିବା ସମୟରେ—' 'ଏହି ଯାହା ତୁମର, ଦେବମାନଙ୍କ ଆଗରେ ଆସିଛି—ତୁମେ ଏଠାରେ ଥିବା ସର୍ବୋତ୍ତମ ଭଗବାନ ଏହି ବିଷ ଗ୍ରହଣ କର।' ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଦେଇ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦେବତା ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ; ଦେବମାନେ ଭୟଭୀତ ଓ ଶାର୍ଙ୍ଗଧାରୀ ହରିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି—ଦେବେଶ୍ୱର ହର ଏହି ଭୟଙ୍କର ହାଳାହଳ ବିଷକୁ ଅମୃତ ସମାନ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରି, ଦେବମାନେଂକୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ଚାଲିଗଲେ। ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ପୁନର୍ବାର ସାଗର ମଥିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ; ଏହି ସମୟରେ ମହାପର୍ବତ ମଥାନ କଠି ଅଧୋଲୋକକୁ ବୁଡ଼ିଗଲା। ଦେବମାନେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ସହ ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ—'ତୁମେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଶରଣ, ବିଶେଷକରି ଦେବଲୋକର ରକ୍ଷକ।' 'ଏହି ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର; ତୁମେ ପର୍ବତକୁ ଉଠାଇବା ଉଚିତ।' ଏହି ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି ହୃଷୀକେଶ କୂର୍ମ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ହରି ସାଗର ମଧ୍ୟରେ ଶୋଇ, ପର୍ବତକୁ ତାଙ୍କ ପିଠି ଉପରେ ରଖିଲେ, ଏବଂ କେଶବ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆତ୍ମା ତାଙ୍କ ହାତରେ ପର୍ବତ ଶିଖର ଧରିଥିଲେ। ସେ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଦଢ଼ିଆ ରହି ମଥିବା କଲେ। ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ ଏକ ଆୟୁର୍ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ରର ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ମନୁଷ୍ୟ ଉପଜିଲେ। ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଦଣ୍ଡ ଓ କମଣ୍ଡଳୁ ନେଇ ପ୍ରଥମେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଧନ୍ୱନ୍ତରି। ସହିତ ଅପ୍ସରାମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପଜିଲେ। ସାଗର ମଥନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରୀମାନେ ଅପ୍ସରା ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ସଠି କୋଟି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅପ୍ସରା ଉପଜିଲେ, ତାଙ୍କ ସହ ଅନେକ ଅନୁଚରୀ ଥିଲେ, ଯାହାର ଗଣନା ନାହିଁ। ଦେବତା କିମ୍ବା ଦାନବମାନେ ଏହି ଅପ୍ସରାମାନେ ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ ଭାବରେ ଗଣିତ। ପରେ, ରଘୁବଂଶର ଶୋଭା ବଢ଼ାଇ, ବରୁଣଙ୍କ କନ୍ୟା ବାରୁଣୀ ଭାଗ୍ୟଶାଳି ଭାବେ ଉପଜି, ଗ୍ରହଣ ପାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ବାରୁଣୀକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଅଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଏହିପରି, ଦୈତ୍ୟମାନେ ଅସୁର ହେଲେ, ଅଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଦେବତା ହେଲେ; ବାରୁଣୀଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରି ଦେବମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହେଲେ। ତାପରେ, ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରବା ନାମକ ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା ଓ କୌସ୍ତୁଭ ମଣି ଉପଜିଲା, ଏବଂ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଅମୃତ ମଧ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧ ହେଲା। ଏହି ଅମୃତ ପାଇଁ ଦିତିପୁତ୍ର ଓ ଅଦିତିପୁତ୍ରମାନେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କଲେ; ସମସ୍ତ ଅସୁର ରାକ୍ଷସମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ତିନି ଲୋକକୁ ଭ୍ରମିତ କରୁଥିବା ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଘଟିଲା। ସମସ୍ତ ଧ୍ୱଂସ ହେଲାବେଳେ, ମହାବଳୀ ବିଷ୍ଣୁ ମୋହିନୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଶୀଘ୍ର ଅମୃତକୁ ହସ୍ତଗତ କଲେ। ଯେଉଁମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଥିଲେ, ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଂହାର ହେଲେ।