ଶତ୍ରୁମର୍ଦ୍ଦନ ରାମ, ଆମେ ତୁମର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଚିନ୍ତା କରିବାରେ ଏହି ରାତିଟିଏ ମାନେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଭଳି ଅତିତ ହୋଇଗଲା। ମୁଁ ଓ ସଉମିତ୍ରି, ଦୁହେଁ ମିଶି, ଏହି ଶୁଭ ରାତିଟିଏ ମୁଁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ମଙ୍ଗଳମୟ କଥା ଚିନ୍ତା କରି ଅତିବାହିତ କଲି। ପ୍ରଭାତ ହେବା ସମୟରେ, ଦିନଟିଏ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଶୁଭ ଥିଲା, ତେବେ ଶତ୍ରୁମର୍ଦ୍ଦନ ରାଘବ, ତାଙ୍କ ସକାଳର ବିଧିକ୍ରମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଋଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଶୁଭ ରାତି ଅତିତ ହୋଇଛି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥା ଶୁଣିବା ହୋଇଗଲା; ଏବେ ଆମେ ପବିତ୍ର ନଦୀ, ତିନିଧାରା ବହୁଥିବା ଗଙ୍ଗାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ଯିବା।" ଏହି ସମୟରେ, ମହାପୁଣ୍ୟବାନ ଋଷିମାନେ ସହଜରେ ଯାଉଥିବା ଏକ ନୌକା ତ୍ୱରିତ ଆସିଗଲା, କାରଣ ସେମାନେ ଜାଣିଥିଲେ ଯେ ପୂଜ୍ୟ ମହାମୁନି ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି। ରାଘବଙ୍କ ଏହି ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୁଣି, କୌଶିକ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସମସ୍ତ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ନଦୀ ପାର କରାଇବା ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ସେମାନେ ଗଙ୍ଗାର ଉତ୍ତର କୂଳକୁ ପହଞ୍ଚି, ସମସ୍ତ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଉଚିତ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ବସିଲେ ଏବଂ ଭୂତାଳ ଦେଖିଲେ ବିଶାଳା ନଗରୀ। ତେବେ, ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ରାଘବ ଏକାସାଥି ଶୀଘ୍ର ଭାବରେ ସୁନ୍ଦର ଓ ଆନନ୍ଦମୟ ବିଶାଳା ନଗରକୁ ଗଲେ, ଯାହା ସ୍ୱର୍ଗ ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏଥିରେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାମ ହାତ ଜୋଡି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— “ମହାମୁନି, ଏଠାରେ କେଉଁ ରାଜବଂଶ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ? ମୁଁ ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁଛି— ଆପଣ ମଧୁର ଥାଆନ୍ତୁ— କାରଣ ମୋର ବହୁତ କୁତୁହଳ ଅଛି।” ରାମଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାମୁନି ବିଶାଳାର ପୁରାତନ ଇତିହାସ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ— “ରାମ, ମୁଁ ଯେପରି ଶୁଣିଛି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କଥା ଏଠାରେ ଘଟିଥିଲା, ସେ କଥା ତୁମେ ମନୋଯୋଗରେ ଶୁଣ। ପ୍ରାଚୀନ କୃତଯୁଗରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦିତିପୁତ୍ରମାନେ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ପୌରୁଷଶାଳୀ ଓ ଧର୍ମିକ ଅଦିତିପୁତ୍ରମାନେ ଥିଲେ।" "ତାପରେ, ଏହି ମହାପୁରୁଷମାନେ ଚିନ୍ତା କଲେ— କିପରି ଆମେ ଅମର, ଅଜର ଓ ରୋଗଶୂନ୍ୟ ହେବା? ସେମାନେ ଏହି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରି ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ— ଦୁଧର ସାଗର ମଥନ କଲେ ତାହାର ମୂଲ୍ୟବାନ ତତ୍ତ୍ୱ ମିଳିବ।" "ତେଣୁ ସେମାନେ ମଥନ କରିବାକୁ ଠାଣ୍ଡ ହେଲେ— ବାସୁକି ସର୍ପକୁ ରସ୍ସି ଭାବେ ଓ ମନ୍ଦରାଚଳକୁ ମଥନ ଦଣ୍ଡ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରି, ବିଶାଳ ଶକ୍ତିରେ ସାଗର ମଥନ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ।" "ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ, ରସ୍ସି ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ବାସୁକି ସର୍ପ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଠାରୁ ବିଷ ଝାଡିଲା, ତାଙ୍କ ଦାଂତରେ ପାହାଡ଼କୁ କାମୁଡ଼ିଲା। ତେବେ, ଏକ ଦାହକ ଅଗ୍ନିସମାନ, ଭୟଙ୍କର 'ହାଳାହଳ' ବିଷ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ଏହାରେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ— ଦେବ, ଦାନବ, ମନୁଷ୍ୟ— ଦଗ୍ଧ ହେଲେ।" "ତାପରେ ଦେବତାମାନେ ଅଶ୍ରୟ ନେବାକୁ ମହାଦେବ ଶଙ୍କର, ପଶୁପତି, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଏବଂ ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ— 'ଉଦ୍ଧାର କର, ଉଦ୍ଧାର କର!' ସେତେବେଳେ ଦେବତାଙ୍କ ଏହି ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି, ଦେବାଦିଦେବ ତାହାଁରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ଏଥିରେ, ଶଂଖ ଓ ଚକ୍ରଧାରୀ ହରି ପ୍ରକଟ ହେଲେ।" "ହରି ହସି ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ— 'ଦେବତାମାନେ ମଥନ କରିବାକୁ ଯେଉଁ ଅସୁଭ ଉପସ୍ଥିତ କରିଛନ୍ତି— ଏହା ତୁମର, ଦେବସ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ବିଷ ଦେବତାମାନେ ସାମ୍ନା କରିଛନ୍ତି— ଏହାକୁ ତୁମେ ଗ୍ରହଣ କର।'" "ଏପରି କହି, ଦେବସ୍ରେଷ୍ଠ ଏଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ। ଦେବତାଙ୍କ ଭୟ ଓ ହରିଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ହର ଦେବେଶ୍ୱର ଏହି ଭୟଙ୍କର 'ହାଳାହଳ' ବିଷକୁ ନେଇ, ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।" "ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ପୁଣି ମଥନ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ, ରଘୁବଂଶଶୋଭା, ଏବଂ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ମଥନ ଦଣ୍ଡ ପାତାଳକୁ ବୁଡ଼ିଗଲା।" "ତେବେ ଦେବତାମାନେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସହିତ ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ— 'ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଶରଣ, ବିଶେଷ କରି ସ୍ୱର୍ଗବାସୀଙ୍କର।' 'ଏହି ପାହାଡ଼କୁ ଉଠାଇବାକୁ ଆପଣ ଉଚିତ,' ବୋଲି ଅନୁରୋଧ କଲେ। ଏହି ଶୁଣି, ହୃଷୀକେଶ କୂର୍ମ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ।" "ହରି ମହାସାଗରରେ ଶୟନ କରି, ପାହାଡ଼କୁ ପିଠିରେ ରଖିଲେ; ଏବଂ କେଶବ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆତ୍ମା, ନିଜ ହାତରେ ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ଧରିଲେ।" "ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଦଢ଼ିଆ ଥିବା ପରମପୁରୁଷ ମଥନ କଲେ; ଏହିପରେ ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ ଏକ ଆୟୁର୍ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ରର ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ପୁରୁଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।" "ଧର୍ମିକ ଧନ୍ୱନ୍ତରି ଦଣ୍ଡ ଓ କମଣ୍ଡଳୁ ଧାରଣ କରି ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ; ସେ ସହିତ ଅପ୍ସରାମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପଜିଲେ।" "ସାଗର ମଥନରୁ, ରଘୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ; ଏଭଳି ଅପ୍ସରାମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।" "ଷଷ୍ଟି କୋଟି ତେଜସ୍ୱିନୀ ଅପ୍ସରାମାନେ ଉପଜିଲେ; ତାଙ୍କର ପରିଚାରିକାମାନେ ଅସଂଖ୍ୟ।" "ନ ଦେବ, ନ ଦାନବ, କେହି ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ ହେଲେ।" "ତାପରେ, ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ବରୁଣଙ୍କ କନ୍ୟା ବାରୁଣୀ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳି ଉପଜି, ଗ୍ରହଣ ପାଇବାକୁ ଚାହିଲେ।" "ଦିତିପୁତ୍ରମାନେ ବାରୁଣୀଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଅଦିତିପୁତ୍ରମାନେ, ବିରୋଧ ନକରି, ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ।" "ଏଭଳି ଦୈତ୍ୟମାନେ ଅସୁର ଓ ଅଦିତ୍ୟମାନେ ସୁର ହେଲେ; ବାରୁଣୀଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରି ଦେବତାମାନେ ବହୁତ ଆନନ୍ଦ କଲେ।" "ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରବା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା, ଓ କଉସ୍ତୁଭ ମଣି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ଏହିପରି ଅମୃତ ମଧ୍ୟ ଉପଜିଲା।" "ଏହା ପାଇଁ, ରାମ, ବଡ଼ ବଂଶନାଶ ହେଲା; ଅଦିତିପୁତ୍ର ଓ ଦିତିପୁତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା।" "ସମସ୍ତ ଅସୁର ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ; ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା, ତିନି ଲୋକ ଅଚେତନ ହେଲା।" "ସବୁ କିଛି ନାଶ ହେଲାବେଳେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବିଷ୍ଣୁ ମୋହନୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଶୀଘ୍ର ଭାବରେ ଅମୃତକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ।