ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଜ, ଏହି ପବିତ୍ର କଥା ଯେଉଁମାନେ ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଇଛା ପୂରଣ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ୱର ହୁଏ, ଏବଂ ଆୟୁ ଓ କୀର୍ତ୍ତି ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଏହିଭଳି ଗୌରବମୟ ବାଲକାଣ୍ଡରେ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଚୁଆଳିଶତମ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଚାଳିଶିପଞ୍ଚମ ସର୍ଗ କଥା କହିବି, ଯାହା ବାଲକାଣ୍ଡରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାଘବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ଏବଂ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ— “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ଯାହା କହିଲେ ତାହା ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ। ଗଙ୍ଗାର ଅବତରଣ ଏବଂ ସାଗର ପୂରଣ ଯେପରି ହେଲା, ଏହା ଅତି ପବିତ୍ର କଥା। ଆପଣଙ୍କ କଥା ଚିନ୍ତା କରି, ସେଇ ରାତି ଆମ ପାଇଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଭଳି କଟିଗଲା। ସମୁଦ୍ର ଅବତରଣର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପାଖ୍ୟାନ ମନେ ଚିନ୍ତା କରି, ସାଉମିତ୍ରି ସହିତ ମୋର ସେଇ ରାତି ଅତି ଶୁଭ ଭାବେ କଟିଗଲା।" ପ୍ରଭାତ ହେଲା, ଦିନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ପବିତ୍ର ଥିଲା। ରାଘବ, ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରିବାରେ ସକ୍ଷମ, ସକାଳ ନିୟମ କରି, ତାପସ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଶୁଭ ରାତି ଅତିତ ହେଲା, ଆମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏହି କଥା ଶୁଣିଲୁ। ଏବେ ଆମେ ଏହି ପବିତ୍ର ତିନିଧାରା ବହୁଥିବା ଗଙ୍ଗା ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।" ସେଇ ସମୟରେ ଋଷିମାନେ ଯେଉଁ ନୌକାରେ ସହଜରେ ଏହି ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି, ସେଇ ନୌକା ଶୀଘ୍ର ଆସିଗଲା, କାରଣ ମହାନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ଜାଣିଥିଲେ। ମହାତ୍ମା ରାଘବଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, କୌଶିକ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ଏବଂ ଦଳକୁ ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରାଇଲେ। ସେମାନେ ଉତ୍ତର ତଟକୁ ପହଞ୍ଚି, ସମସ୍ତ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ବସିଲେ ଏବଂ ଭବ୍ୟ ଭବ୍ୟ ଭାବରେ ବିଶାଳା ନଗରକୁ ଦେଖିଲେ। ତା’ପରେ, ପ୍ରମୁଖ ଋଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ରାଘବ ଶୀଘ୍ରତାରେ ସେଇ ସୁନ୍ଦର ଓ ଆନନ୍ଦ ଦାୟକ ବିଶାଳା ନଗରକୁ ଗଲେ, ଯାହା ସ୍ୱର୍ଗ ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ରାମ ତା’ଠାରେ ତାଙ୍କ ହସ୍ତଦ୍ୱୟ ମିଶାଇ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— “ହେ ମହାମୁନି, ଏଠାରେ କେଉଁ ରାଜବଂଶ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ? ମୁଁ ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ। ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।" ରାମଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ବିଶାଳାର ପୁରାତନ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ— "ହେ ରାମ, ମୁଁ ଯେପରି ଶୁଣିଛି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କଥା ତୁମେ ଶୁଣ। ଏହି ଭୂମିରେ କ’ଣ ଘଟିଥିଲା, ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି।" "ପୂର୍ବକାଳରେ କୃତଯୁଗରେ, ଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଏବଂ ଅଦିତିଙ୍କ ଧନ୍ୟ, ପ୍ରଭଳ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବନ୍ଧୁମାନେ ଥିଲେ। ସେମାନେ ଚିନ୍ତା କଲେ— ‘କିପରି ଆମେ ଅମର, ଅଜର ଓ ରୋଗ ଶୂନ୍ୟ ହେବୁ?’" "ଏଇପରି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ସମୟରେ ସେମାନଙ୍କ ମନରେ ଏହି ଧାରଣା ଆସିଲା— ‘ଆମେ ଦୁଧ ମହାସାଗରକୁ ମଥିଲେ, ସେଠାରୁ ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ପାଇପାରିବା।’" "ଏହିପରି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ସେମାନେ ବାସୁକି ନାଗକୁ ରଶି ଭାବରେ ଏବଂ ମନ୍ଦରାଚଳ ପର୍ବତକୁ ମଥାନ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରି, ବିପୁଳ ଶକ୍ତିରେ ସାଗର ମଥିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।" "ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ, ରଶି ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ବାସୁକି ନାଗ ତାଙ୍କ ସିର ଦ୍ୱାରା ବିଷ ଝାରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ତାଙ୍କ ଦଂତରେ ପାହାଡ଼ ଚିବାଇଲେ।" "ତା’ଠାରୁ ଏକ ଭୟାନକ, ଅଗ୍ନି ସମାନ ଦାହଜନକ ହାଳାହଳ ବିଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ—ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମନୁଷ୍ୟ—ପିଡିତ ହେଲେ।" "ତେବେ ଦେବମାନେ ଶରଣ ନେଇ, ମହାଦେବ ଶଙ୍କରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ— ‘ଅମାନ୍କୁ ରକ୍ଷା କର, ରକ୍ଷା କର!’" "ଦେବମାନଙ୍କ ଏହି ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି, ଦେବମାନଙ୍କ ଦେବ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଠାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ତା’ପରେ ଶଂଖ ଓ ଚକ୍ରଧାରୀ ହରି ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।" "ହରି ହସି କହିଲେ— ‘ହେ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ରୁଦ୍ର, ଏଠାରେ ଦେବମାନେ ମଥିବା ସମୟରେ କ’ଣ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା?’" "‘ଯାହା ତୁମର, ହେ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯାହା ଦେବମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା—ତୁମେ ଏଠାରେ ଥିବାବେଳେ, ଏହି ବିଷ ଗ୍ରହଣ କର, ହେ ପ୍ରଭୁ।’" "ଏପରି କହି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବ ତାଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ଦେବମାନଙ୍କ ଭୟ ଓ ହରିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ହରା—ଦେବମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ—ସେଇ ଭୟଙ୍କର ହାଳାହଳ ବିଷ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଯାହା ଅମୃତ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ତା’ପରେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଦୂରେଇ, ସେଠାରୁ ଚାଲିଗଲେ।" "ତା’ପରେ ସମସ୍ତ ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନେ ପୁନିଥରେ ମଥନ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ହେ ରଘୁବଂଶୀ, ଏବଂ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ମଥାନ ତଳକୁ ବିଲୀନ ହେଲା।" "ତେବେ ଦେବମାନେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସହିତ ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ— ‘ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆଶ୍ରୟ, ବିଶେଷକରି ସ୍ୱର୍ଗବାସୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ।’" "‘ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର, ହେ ମହାବାହୁ, ତୁମେ ଏହି ପାହାଡ଼କୁ ଉଠାଇବା ଉଚିତ।’ ଏହା ଶୁଣି, ହୃଷୀକେଶ କୂର୍ମ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ।" "ହରି ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଶେଇ, ପାହାଡ଼କୁ ପିଠି ଉପରେ ରଖିଲେ; ଏବଂ କେଶବ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆତ୍ମା, ତାଙ୍କ ହସ୍ତେ ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ଧରିଲେ।" "ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ପୁରୁଷ ମଥନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ; ଏବଂ ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ ଏକ ଆୟୁର୍ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ର ଜନିତ ପୁରୁଷ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।" "ସେ ପୁଣ୍ୟଶ୍ଳୋକ ଦଣ୍ଡ ଓ କମଣ୍ଡଳୁ ଧାରଣ କରି, ପ୍ରଥମେ ଧନ୍ବନ୍ତରି ନାମରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ଏବଂ ଦିପ୍ତିମାନ ଅପ୍ସରାମାନେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।" "ସେହି ମଥନରୁ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, ମୂଳତତ୍ତ୍ୱରୁ ଏହି ଅପୂର୍ବ ମହିଳାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଏହି ଭାବେ ଅପ୍ସରାମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।" "ଷଠି କୋଟି ଦିପ୍ତିମାନ ଅପ୍ସରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଏବଂ ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ସେମାନଙ୍କ ଉପଚାରିକାମାନେ ଅସଂଖ୍ୟ ଥିଲେ।" "ନା ଦେବମାନେ, ନା ଅସୁରମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ଏହିପରି ସେମାନେ କାହାରି ନୁହଁନ୍ତି ବୋଲି ମନାଯାଏ, ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ।" "ତା’ପରେ, ହେ ରଘୁବଂଶୀ, ବରୁଣଙ୍କ କନ୍ୟା ବାରୁଣୀ, ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାଗ୍ୟଶାଳି, ଗ୍ରହଣ ପାଇବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ।" "ଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ବାରୁଣୀକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେନି; କିନ୍ତୁ ଅଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ, ହେ ରାମ, ନିର୍ମଳ ବାରୁଣୀକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ।