ବନରାଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହନୁମାନ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୀପ୍ତି ଓ ଶକ୍ତିରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଥିବା ଦଶାନନ ରାବଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଦଶାନନ ରାବଣଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ରୋଷର ଅଗ୍ନିରେ ରକ୍ତିମ ହୋଇଥିଲା। ସେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ବଉଳି ଓ ଆଚରଣରେ ପ୍ରବୀଣ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହିତ ବସିଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ହନୁମାନଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି କରି ଏକ ଆଦେଶ ଦେଲେ। ସେହି ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ତୁମର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ’ଣ? କେଉଁ କାରଣରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛ? ହନୁମାନ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଲେ, “ମୁଁ ବନରାଜଙ୍କ ଦୂତ ଭାବେ ଆସିଛି।” ଏଠାରେ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ସୁନ୍ଦର କାଣ୍ଡର ଉନଚାଳିଶ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ହନୁମାନ, ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ଓ ରୋଷରେ ରକ୍ତିମ ଚକ୍ଷୁ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦଶାନନ ରାବଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭରି ଦେଖିଲେ। ହନୁମାନ ଦେଖିଲେ ରାବଣ ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମୁକୁଟରେ ଶୋଭିତ, ମୂଳ୍ୟବାନ ମୁକୁଟରେ ମୁକୁତ ଜାଳ ଲାଗିଛି, ତାଙ୍କର ଦୀପ୍ତି ଅସୀମ। ସେ ନିଜେ ମନର ରୂପରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଅଦ୍ଭୁତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ମଣିର ଗହଣାରେ ଶୋଭିତ, ଅଦମ୍ୟ ଲିଙ୍କରେ ଜଡି ଥିବା ମଣିରେ ଶୋଭିତ। ମୂଲ୍ୟବାନ ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ରକ୍ତ ଚନ୍ଦନ ଲେପି, ବିଭିନ୍ନ ଉପନ୍ଗ୍ରହରେ ସ୍ନିଗ୍ଧ ହୋଇଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ରୂପ ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଭୟଙ୍କର, ରକ୍ତିମ ଚକ୍ଷୁ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦାନ୍ତ ଓ ଦୀର୍ଘ ଦାନ୍ତର ଶୃଙ୍ଖଳା। ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ, ଅସୀମ ଶକ୍ତିରେ ଶୋଭିତ, ମାଣ୍ଡର ପର୍ବତର ଶିଖରରେ ବହୁ ସାପ ଘିରିଥିବା ପର୍ବତ ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଛାତି ରୂପା ମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ଅଜ୍ଜଳ କଜଳ ଦେଖାଯାଉଛି, ମୁହଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି, ବର୍ଷା ମେଘ ଭିତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ନବ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଲାଗୁଛି। ତାଙ୍କର ଭୁଜା ଅଳଙ୍କାର ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚନ୍ଦନରେ ଲେପିତ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୁଜଦଣ୍ଡରେ ମହା ଭୁଜବନ୍ଦ ଶୋଭିତ, ପାଞ୍ଚମୁଖୀ ନାଗ ପରି ଦେଖାଯାଉଛି। ରାବଣ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଣିମୟ କ୍ରିଷ୍ଟାଲ ରାଜସିଂହାସନରେ ବସିଛନ୍ତି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସନ ଓ ଶୋଭାମୟ ଆବରଣରେ ଶୋଭିତ। ତାଙ୍କୁ ଚାରିପାଖରେ ରୂପରେ ଶୋଭିତ ମହିଳାମାନେ ଘିରିଛନ୍ତି, ଦୂରରୁ ଯକ-ପୁଛ ହାତରେ ରାବଣଙ୍କୁ ସେବା କରୁଛନ୍ତି। ଦୁର୍ଧର, ପ୍ରହସ୍ତ, ମହାପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ନିକୁମ୍ଭ—ଏହି ଚତୁର୍ ମନ୍ତ୍ରୀ, ଯେଉଁମାନେ ଉତ୍ତମ ନୀତିରେ ପ୍ରବୀଣ, ତାଙ୍କ ସାଥିରେ ବସିଛନ୍ତି। ଚାରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସ ରାବଣଙ୍କୁ ଘିରିଛନ୍ତି, ଯେପରି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଚାରି ମହାସାଗର ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥାଏ। ଅନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ଶୁଭ୍ର ରୂପରେ ଶୋଭିତ ଅନ୍ୟମାନେ ରାବଣଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଉଛନ୍ତି, ଯେପରି ଦେବତାମାନେ ଦେବତାର ଅଧିପତିକୁ ଘିରିଥାନ୍ତି। ହନୁମାନ ରାବଣଙ୍କୁ ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ଦୀପ୍ତିରେ ଦେଖିଲେ, ମେରୁ ପର୍ବତର ଶିଖରରେ ବର୍ଷା ମେଘ ଘିରିଥିବା ପରି। ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତିର ରାକ୍ଷସମାନେ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଦମ୍ପିତ କରିଥିଲେ, ତଥାପି ସେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭରି ରାବଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ହନୁମାନ ରାବଣଙ୍କର ଦୀପ୍ତି ଦେଖି ଭ୍ରାନ୍ତିରେ ପଡିଲେ, ଚିନ୍ତା କଲେ—“ଆହ! କେମିତି ରୂପ! କେମିତି ସାହସ! କେମିତି ଶକ୍ତି! କେମିତି ଦୀପ୍ତି! ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ରାଜାରେ ସମସ୍ତ ଚିହ୍ନ ଅଛି! ଯଦି ଅଧର୍ମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନ ହୋଇଥାନ୍ତା, ତେବେ ଏହି ରାକ୍ଷସ ରାଜା ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହିତ ଦେବଲୋକର ରକ୍ଷକ ହୋଇଥାନ୍ତା। ତାଙ୍କ ନିର୍ମମ ଓ କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଜଗତ ନିନ୍ଦା କରେ, ତାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜୀବ, ଦେବତା ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୟଭିତ। ରାବଣ ରୋଷରେ ଏକା ଜଗତକୁ ଏକ ମହାସାଗର କରିପାରିବ। ଏଭଳି ଅସୀମ ଶକ୍ତି ଦେଖି ହନୁମାନ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କଲେ। ଏଠାରେ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ସୁନ୍ଦର କାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚାଶ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାବଣ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୁଜା ଓ ପିତଳ ଚକ୍ଷୁ, ଯେଉଁଠାରେ ହନୁମାନ ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦଢ଼ିଛି, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଭୟ, ବଡ଼ ରୋଷରେ ପଡିଲେ। ତାଙ୍କର ମନ ଶଙ୍କାରେ ଭରିଗଲା, ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ—“ଏହି ବନରାଜ କି ଦେବତା ନନ୍ଦି ନୁହେଁ, ଯେଉଁ ଦିନ ମୁଁ କୈଳାସରେ ହସିଥିଲି, ତାହାପରି ଶାପ ଦେଇଥିଲେ? କିମ୍ବା ବାଣ, କିମ୍ବା ଅସୁର ନୁହେଁ?” ରାବଣ ରୋଷରେ ରକ୍ତିମ ଚକ୍ଷୁ ହୋଇ ପ୍ରହସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀକୁ ଯଥାଯଥ ସମୟରେ ଅନେକ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଲେ। ସେ କହିଲେ—“ଏହି ଦୁଷ୍ଟକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କର; କେଉଁଠୁ ଆସିଛି, ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ’ଣ? କେଉଁ କାରଣରେ ଉଦ୍ୟାନ ଧ୍ୱଂସ କଲା, ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୟଭିତ ହେଲେ?” “ମୋ ଅଜୟ ସହରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛି, କିମ୍ବା ଯୁଦ୍ଧର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ’ଣ? ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ମନବଳକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କର।” ରାବଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ପ୍ରହସ୍ତ କହିଲେ—“ସ୍ଥିର ହୁଅ, ଶୁଭ ହେଉ; ତୁମେ ଭୟ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ, ବନରାଜ। ଯଦି ଇନ୍ଦ୍ର ତୁମକୁ ରାବଣଙ୍କ ଗୃହକୁ ପଠାଇଛନ୍ତି, ସତ୍ୟ କହ; ଭୟ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ, ତୁମେ ମୁକ୍ତ ହେବେ। ଯଦି ଏହି ରୂପ ଧରି ତୁମେ କୁବେର, ଯମ, ବରୁଣଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ଆସିଛ, କିମ୍ବା ବିଷ୍ଣୁ ଜୟ ଚାହିଁ ପଠାଇଛ, ତେବେ ତୁମେ ସାଧାରଣ ବନରାଜ ନୁହେଁ; ତୁମର ଦୀପ୍ତି ସାଧାରଣ ବନରାଜ ପରି ନୁହେଁ। ଏବେ ସତ୍ୟ କହ; ତେବେ ତୁମେ ମୁକ୍ତ ହେବେ। ଯଦି ମିଥ୍ୟା କହିବା, ତୁମର ଜୀବନ ରକ୍ଷା କରିବା ଅସମ୍ଭବ। କିମ୍ବା ଯେଉଁ କାରଣରେ ତୁମେ ରାବଣଙ୍କ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛ, ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବନରାଜ ରାବଣଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ହନୁମାନ କହିଲେ—“ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ର, ଯମ, ବରୁଣଙ୍କ ସହିତ ନୁହେଁ; କୁବେର କିମ୍ବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ପଠାଯାଇନି। ଏହି ମୋ ପ୍ରକୃତି; ମୁଁ ବନରାଜ ଭାବେ ଏଠାକୁ ଆସିଛି। ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିବା, ଯାହା ଦୁର୍ଲଭ, ମୁଁ ସେହି ଦେଖିଛି। ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ରାଜାଙ୍କ ଉଦ୍ୟାନ ଧ୍ୱଂସ କରିଛି—ସେହି ଦେଖିବା ପାଇଁ। ତାପରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସମାନେ, ଯୁଦ୍ଧ ଚାହିଁ, ଆସିଥିଲେ।