ହେ ରାମ, ଏପରିଭାବରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଗଙ୍ଗାର ବିସ୍ତୃତି ବିବରଣ କରିଦେଲି। ଏବେ ସାନ୍ଧ୍ୟା ବେଳା ଶେଷ ହେଉଛି, ତୁମ ଭଲ ହେଉ, ତୁମ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ଯେଉଁଠି ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗା ଉତ୍ସର୍ଗ କଥା ଶୁଣାଯାଏ, ସେଉଁଠି ପୁଣ୍ୟ ଓ ଖ୍ୟାତି ମିଳେ, ଜୀବନ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ, ଏହି କଥା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯାଏ। ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ପୂର୍ବଜମାନେ ଓ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଏହା ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ମଙ୍ଗଳ ଦେଇଥାଏ। ଯେଉଁଠି ଏହି ଗଙ୍ଗା ଉତ୍ସର୍ଗ ଉପାଖ୍ୟାନ ଶୁଣାଯାଏ, ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ଆୟୁ ଓ ଖ୍ୟାତି ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଏହିପରି ଗୋଟିଏ ମହାପୁଣ୍ୟ କଥା ଶେଷ ହେଲା ବାଳକାଣ୍ଡର ଚୁଉଁଚାଳିଶ ଶର୍ଗରେ। ବଳ୍ଲଭ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ପଞ୍ଚଚାଳିଶ ଶର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ରାଘବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ରାମ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ କହିଥିବା ଗଙ୍ଗା ଉତ୍ସର୍ଗ ଓ ସାମୁଦ୍ରିକ ପୂରଣ ଉପାଖ୍ୟାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ। ଆମେ ଏହି କଥା ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ସମୟରେ ରାତିଟିଏ ମାନେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ହେଲା। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାତି ମୁଁ ଓ ସଉମିତ୍ରି (ଲକ୍ଷ୍ମଣ) ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କର ଏହି ମଙ୍ଗଳମୟ କଥା ଭାବି ଅତିତ କରିଲୁ।” ପ୍ରଭାତ ହେଲା, ଦିନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଥିଲା। ରାଘବ, ଶତ୍ରୁନାଶକ, ନିଜ ପ୍ରଭାତ କ୍ରିୟା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ମହାମୁନି, ଏହି ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗା ନଦୀକୁ ଆମେ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ। ଦେଖନ୍ତୁ, ମୁନିମାନେ ଯେଉଁ ନୌକାରେ ସହଜରେ ପାର ହୁଅନ୍ତି, ସେହି ନୌକା ଆପଣଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ଜାଣି ଦ୍ରୁତ ଏଠାକୁ ଆସିଯାଇଛି।” ରାଘବଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ଓ ସଙ୍ଗୀମାନେ ପାଇଁ ନୌକା ଯାତ୍ରାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ସମସ୍ତେ ଉତ୍ତର ତୀରକୁ ପହଞ୍ଚି, ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଯୁକ୍ତ ଭାବେ ସମ୍ମାନ କରି, ସେମାନେ ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ବସିଲେ ଓ ବିଶାଳା ନଗରକୁ ଦେଖିଲେ। ତାପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ରାଘବ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ସେହି ଦିବ୍ୟ ଓ ଚମତ୍କାର ନଗର ବିଶାଳାକୁ ଗଲେ, ଯାହା ସ୍ୱର୍ଗ ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ତାଁଠାରେ ରାମ ହାତ ଜୋଡି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ମହାମୁନି, ବିଶାଳା ନଗରରେ କେଉଁ ରାଜବଂଶ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ? ମୁଁ ଏହି କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ୍ତ, ଆପଣ ମଧୁର ଭାଗ୍ୟ ହେଉ।” ରାମଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ବିଶାଳାର ପୁରାତନ କଥା ଆରମ୍ଭ କଲେ, “ହେ ରାମ, ମୁଁ ଶୁଣିଥିବା ଇନ୍ଦ୍ର ଉପାଖ୍ୟାନ ତୁମକୁ କହୁଛି, ରଘୁବଂଶୀ, ଏଠାରେ କ’ଣ ଘଟିଥିଲା ତୁମେ ଠିକ୍ ଭାବେ ଶୁଣ। ପୂର୍ବେ କୃତଯୁଗରେ ଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଓ ଅଦିତିଙ୍କ ଶୁଭ୍ର, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ସନ୍ତାନମାନେ ରହୁଥିଲେ। ସେମାନେ ଚିନ୍ତା କଲେ, ‘କିପରି ଆମେ ଅମର, ଅଜର ଓ ରୋଗଶୂନ୍ୟ ହେବା?’ ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି ସେମାନେ ଭାବିଲେ, ‘ଆମେ କ୍ଷୀରସାଗରକୁ ମନ୍ଥନ କରି ତାହାର ଏସେନ୍ସ ପାଇବା।’ ସେମାନେ ମନ୍ଥନ କରିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ; ବାସୁକୀ ସର୍ପକୁ ରସ୍ସି ବାନ୍ଧି ଓ ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ମନ୍ଥନ ଦଣ୍ଡ ବାନ୍ଧି, ମହାଶକ୍ତିରେ ମନ୍ଥନ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ ବାସୁକୀ ସର୍ପ ମୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ବିଷ ଝାଡିବାକୁ ଲାଗିଲା, ପାହାଡ଼ ପାଇଁ ଦାନ୍ତ ଲଗାଇଲା। ଏହିପରି ମହାଭୟଙ୍କର, ଅଗ୍ନିସମ, ହାଳାହଳ ବିଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏହାର ତାପରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ—ଦେବତା, ଅସୁର, ମନୁଷ୍ୟ—ଦଗ୍ଧ ହେଉଥିଲେ। ତେବେ ଦେବତାମାନେ ଶରଣ ନେଇ, ମହାଦେବ ଶଙ୍କରଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ, ‘ଏ ନାଥ, ଆମକୁ ବଞ୍ଚାନ୍ତୁ, ବଞ୍ଚାନ୍ତୁ!’ ଏପରି ଦେବମାନେ କହିବା ପରେ, ଦେବଦେବ ମହାଦେବ ଏଠାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ଏବଂ ଶଂଖ ଚକ୍ରଧାରୀ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ହରି ହସି କହିଲେ, ‘ହେ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ରୁଦ୍ର, ଏଠାରେ କ’ଣ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା, ଦେବମାନେ ମନ୍ଥନ କରୁଥିଲେ—ଏହା ତୁମର, ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହି ବିଷକୁ ତୁମେ ଗ୍ରହଣ କର, ଏହି ଦେବମାନେର ସମ୍ମୁଖରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଉଛି।’ ଏପରି କହି ବିଷ୍ଣୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ଦେବମାନେ ଭୟଭୀତ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ହର ଭୟଙ୍କର ହାଳାହଳ ବିଷ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଏବଂ ଦେବମାନେଙ୍କୁ ଦୂର କରି ଚାଲିଗଲେ। ତା’ପରେ ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ପୁନିଥରେ ମନ୍ଥନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ଏବେ ମହାପର୍ବତ ମନ୍ଦର ନେତ୍ରଲୋକକୁ ଡୁବିଗଲା। ଦେବମାନେ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ, ‘ତୁମେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ, ସ୍ୱର୍ଗବାସୀମାନେ ପାଇଁ ବିଶେଷ।’ ‘ହେ ମହାବାହୁ, ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର, ତୁମେ ପର୍ବତକୁ ଉଠାଇବା ଉଚିତ।’ ଏହା ଶୁଣି ହୃଷୀକେଶ କୂର୍ମ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ହରି ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଶୋଇ, ପର୍ବତକୁ ପିଠି ଉପରେ ରଖିଲେ; ଏବଂ କେଶବ ନିଜ ହାତରେ ପର୍ବତ ଶିଖର ଧରିଲେ। ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଦଢ଼ିଥିବା ପରମପୁରୁଷ ମନ୍ଥନ କଲେ। ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ ଏକ ପୁରୁଷ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ଯିଏ ଆୟୁର୍ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ରର ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ରୂପ ଥିଲେ। ସେ ଦଣ୍ଡ ଓ କମଣ୍ଡଳୁ ଧାରଣ କରି ଉଦିତ ହେଲେ; ସେ ଥିଲେ ଧନ୍ୱନ୍ତରି। ଏହି ମନ୍ଥନରୁ ଅପ୍ସରାମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପଜିଲେ। ଏହି ମହାମନ୍ଥନରୁ ଜଳର ଏସେନ୍ସ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠାପ୍ସରାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଏପରି ଅପ୍ସରାମାନେ ଉପଜିଲେ। ସଠି କୋଟି ଦୀପ୍ତିମାନ ଅପ୍ସରା ଉପଜିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ସେବିକାମାନେ ଅସଂଖ୍ୟ ଥିଲେ।