ରାଘବ, ଏହି ନବରାଜାଙ୍କୁ ପାଇଁ ଜନସାଧାରଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; ସେମାନେ ଦୁଃଖ ଓ ଅପମାନରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସୁଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ଏପରି ଭାବେ, ହେ ରାମ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଗଙ୍ଗା ନଦୀର ବିସ୍ତୃତ ଉପଖ୍ୟାନ କହିଦେଲି; ଏବେ ତୁମେ ମଙ୍ଗଳମୟ ହେଉ, କାରଣ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳ ବିତିଯାଉଛି। ଯିଏ ଏହି ଉପଖ୍ୟାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରବଣ କରାଏ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଜୀବନଦାୟିନୀ ଓ ସ୍ୱର୍ଗଦାୟକ ହୁଏ। ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜମାନେ ଓ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଏହି ଗଙ୍ଗାବତରଣର ଉପଖ୍ୟାନ ଆୟୁ ଓ ଶୁଭ ଦିଏ। ଯିଏ ଏହି କଥା ଶୁଣିଥାଏ, ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶୀ, ସେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପ୍ରାପ୍ତି କରେ, ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ଏବଂ ଆୟୁ ଓ କୀର୍ତ୍ତି ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଏହାରେ ଶ୍ରୀମତ୍ ଵାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଲକାଣ୍ଡର ଚୁଆଳିଶ ଶର୍ଗର ଅନ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ଶ୍ରୀମତ୍ ଵାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣ, ବାଲକାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚଚାଳିଶ ଶର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ରାଘବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୁହେଁ ଅଦ୍ଭୁତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ଏହି ଗଙ୍ଗାବତରଣ ଉପଖ୍ୟାନ ଏବଂ ସାଗର ପୂରଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଦ୍ଭୁତ। ହେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଆମେ ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ବେଳେ ରାତି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ କଟିଗଲା। ସାଉମିତ୍ରି ସହିତ ମୋ ନିମନ୍ତେ ସେଇ ଶୁଭ ଉପଖ୍ୟାନ ଚିନ୍ତା କରି ରାତିଟି ଅତି ଶୀଘ୍ର ଅତିତ ହେଲା।” ପରେ, ପ୍ରଭାତ ହେଲା, ଦିନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲା; ରାଘବ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ସକାଳର କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ତାଙ୍କର ତପସ୍ବୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଶୁଭ ରାତି ଅତିତ ହେଲା, ଏବେ ଆମେ ଏହି ପବିତ୍ର ତ୍ରିଧାରା ଗଙ୍ଗା ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ଚାହାଁ। ଏଠାରେ ଯେଉଁ ନୌକା ଉପସ୍ଥିତ, ଏହା କର୍ମଣ୍ୟବାନ ଋଷିମାନେ ସହଜରେ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି, ଆପଣଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ଜାଣି ବେଶି ଶୀଘ୍ର ଆସିଛି।” ଏହି ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ରାଘବଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, କୌଶିକ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସମସ୍ତ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରାଇଲେ। ସେମାନେ ଉତ୍ତର ପାରେ ପହଞ୍ଚି, ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ଗଙ୍ଗା ତୀରେ ବସିଲେ ଓ ବିଶାଳା ନଗରକୁ ଦେଖିଲେ। ଏପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏବଂ ରାଘବ ଶୀଘ୍ର ହେବା ଦେବତାପୁରୀ ସମ ଶୋଭାମୟ ବିଶାଳା ନଗରକୁ ଗଲେ। ତାହାଁଠାରେ ରାମ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ହାତ ଜୋଡି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ମହାମୁନି, ଏଠାରେ କେଉଁ ରାଜବଂଶ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ? ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ଆପଣଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ, ମୋର ଏହି କଥା ପ୍ରତି ଅତି ଉତ୍ସୁକତା ଅଛି।” ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପୁରାତନ ବିଶାଳା ଉପଖ୍ୟାନ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। “ଶୁଣ, ହେ ରାମ, ମୁଁ ଯେଉଁପରି ଶୁଣିଛି, ଏଠି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉପଖ୍ୟାନ କହିବି; ଏଠି କଣ ଘଟିଥିଲା, ତୁମେ ମନୋଯୋଗ ଦେଇ ଶୁଣ। ପୂର୍ବେ କୃତୟୁଗରେ, ଦିତିର ପୁତ୍ରମାନେ ଏବଂ ଅଦିତିର ଶୁଭ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ସନ୍ତାନମାନେ ବସିଥିଲେ। ସେମାନେ ଚିନ୍ତା କଲେ—କିପରି ଆମେ ଅମର, ଅଜର ଓ ରୋଗ ଶୂନ୍ୟ ହେବୁ? ଏପରି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ବେଳେ, ସେମାନେ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ—'ଆମେ କ୍ଷୀରସାଗର ମନ୍ଥନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ତାହାର ସାର ଉପଲବ୍ଧ କରିବା।' ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ପରେ, ସେମାନେ ବାସୁକି ନାଗକୁ ରଶି ଭାବେ ଓ ମନ୍ଦରାଚଳକୁ ମଥାନ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରି, ବିପୁଳ ଶକ୍ତିରେ ସାଗର ମନ୍ଥନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ, ବାସୁକି ନାଗ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଶିଳାକୁ ଦାନ୍ତରେ କଟି, ବିଷ ଉତ୍ସର୍ଗ କରିଲେ। ତେଁବେଳେ ଅଗ୍ନିସମାନ ଭୟଙ୍କର ହାଳାହଳ ବିଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ—ଦେବ, ଅସୁର, ମନୁଷ୍ୟ—ଦগ୍ଧ ହେଉଥିଲେ। ତେଁବେଳେ ଦେବତାମାନେ ଶରଣ ପାଇ ମହାଦେବ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ, ପଶୁପତି, ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ—'ଅମାନ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ!' ଦେବତାମାନେ ଏପରି ଅନୁରୋଧ କରିବା ପରେ, ଦେବଦେବ ଶ୍ରୀମହେଶ୍ଵର ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ; ତାହାଁପରେ ଶଂଖ ଚକ୍ରଧାରୀ ହରି ମଧ୍ୟ ଦେଖାଦେଲେ। ହରି ହସି କହିଲେ, 'ହେ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଦେବ, ଏଠି କ'ଣ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା ଯେତେବେଳେ ଦେବତାମାନେ ସାଗର ମନ୍ଥନ କରୁଥିଲେ?' ତାହାପରେ କହିଲେ, 'ଏହି ଯାହା ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି, ଏହା ଆପଣଙ୍କର; ଆପଣ ସମ୍ମୁଖରେ ଥିବା ଏହି ବିଷକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ, ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ।' ଏପରି କହି, ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ ହରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ; ଦେବତାମାନେ ଭୟଭୀତ ଓ ଶାର୍ଙ୍ଗଧାରୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଦେବେଶ୍ୱର ହର ଏହି ଭୟଙ୍କର ହାଳାହଳ ବିଷକୁ ଅମୃତ ସମ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ ଓ ଦେବତାମାନେ ଦେଖି ଚାଲିଗଲେ। ଏହା ପରେ, ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ପୁନଃ ମନ୍ଥନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ; ରଘୁନନ୍ଦନ, ସେଉଁଠି ମହା ପର୍ବତ ମନ୍ଥନ ଦଣ୍ଡ ଅଧୋଲୋକକୁ ବୁଡ଼ିଗଲା। ତେଁବେଳେ ଦେବତା ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ—'ଆପଣ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ଶରଣ, ବିଶେଷକରି ସ୍ୱର୍ଗବାସୀମାନଙ୍କ ଶରଣ।' 'ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ହେ ମହାବାହୁ!' ଏହା ଶୁଣି ହୃଷୀକେଶ କୂର୍ମ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ହରି ସାଗର ମଧ୍ୟରେ ଶୟନ କରି, ପର୍ବତକୁ ପିଠିରେ ରଖିଲେ; ଏବଂ କେଶବ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆତ୍ମା, ତାଙ୍କ ହସ୍ତରେ ପର୍ବତ ଶିଖର ଧରିଲେ। ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦଢ଼ିଆ ହୋଇ ମନ୍ଥନ କଲେ; ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ ଏକ ଆୟୁର୍ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ର ନିର୍ମିତ ପୁରୁଷ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ଦଣ୍ଡ ଓ କମଣ୍ଡଳୁ ଧାରଣ କରି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ; ସେ ଥିଲେ ଧନ୍ୱନ୍ତରି, ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହ ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ଵିପ୍ରଭାପ୍ତ ଅପ୍ସରାମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ଏହି ପ୍ରକାର ମନ୍ଥନ ଫଳରେ ମହାପୁରୁଷ ଓଦକ ମଧ୍ୟରୁ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଏହିଭଳି ଅପ୍ସରାମାନେ ଉପଜିଲେ।