ପବିତ୍ର ଜଳକ୍ରିୟା ସମ୍ପନ୍ନ କରି ଏବଂ ନିଜକୁ ପବିତ୍ର କରି, ରାଜା ନିଜ ରାଜଧାନୀକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସମୃଦ୍ଧିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ନିଜ ରାଜ୍ୟରେ ଧର୍ମରୂପେ ଶାସନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ରାଜାଙ୍କୁ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; ସେମାନେ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଶାନ୍ତିରେ ଅନ୍ତଃକରଣରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ। ହେ ରାମ, ଏହିପରି ଭାବରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଗଙ୍ଗାର ବିସ୍ତୃତ ଚରିତ୍ର କହିଛି। ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ, ତୁମେ କୁଶଳରେ ରୁହ, କାରଣ ସାନ୍ଧ୍ୟା ଅବସ୍ଥା ଅତିବାହିତ ହେଉଛି। ଯିଏ ଏହି ଗଙ୍ଗା ଅବତରଣର ଚରିତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପଢ଼ାଏ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଧନ୍ୟ, ବିଶ୍ରୁତ, ଆୟୁଷ୍ୟବାନ୍, ଫଳଦାୟକ ଓ ସ୍ୱର୍ଗର ଅର୍ହ ହୁଏ। ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜମାନେ ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି; ଏହି ଗଙ୍ଗା ଅବତରଣର କଥା ଶୁଣିଲେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ଶୁଭ ଫଳ ମିଳେ। ଯିଏ ଏହି କଥା ଶୁଣେ, ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶୀ, ସେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଥାଏ; ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ ଓ ଆୟୁଷ୍ୟ ଓ କୀର୍ତ୍ତି ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଏପରି ଭାବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଚୁଅଉଁଚାଳିଶିତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ଏବେ ଚୁଅଉଁପଞ୍ଚାଶିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ରାଘବ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ଭରିଯାଇ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ଯେଉଁ ଗଙ୍ଗା ଅବତରଣ ଓ ସାଗର ପୂରଣର ଅଦ୍ଭୁତ ଉପାଖ୍ୟାନ କହିଛନ୍ତି, ତାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚମତ୍କାର। ଆମେ ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ ରାତି କେବଳ ଏକ କ୍ଷଣରେ ଅତିତ ହେଲା। ସାଉମିତ୍ରି ସହ ମୋ ପାଇଁ ଏହି ଶୁଭ କଥା ଚିନ୍ତା କରିକି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାତି ଅତିତ ହେଲା।" ପରେ, ପ୍ରଭାତ ହେଲା, ଦିନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲା, ରାଘବ ତାଙ୍କର ପ୍ରାତଃକାଳୀନ କ୍ରିୟା ସମ୍ପନ୍ନ କରି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଶୁଭ ରାତି ଅତିତ ହେଲା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥା ଶୁଣିଲୁ; ଏବେ ଚଳନ୍ତୁ, ଏହି ପବିତ୍ର ତିନି ଧାରା ଭାଗିଥିବା ଗଙ୍ଗା ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ।" ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି, ମହାତ୍ମା କୌଶିକ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦଳକୁ ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ସେମାନେ ଉତ୍ତର ତୀରକୁ ପହଞ୍ଚି, ଗୋଷ୍ଠୀ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଯଥାଯଥା ସମ୍ମାନ କରି, ଗଙ୍ଗା ତୀରେ ବସିଲେ ଏବଂ ଭବ୍ୟ ଓ ମନୋହର ଵିଶାଳା ନଗରକୁ ଦେଖିଲେ। ଏହାପରେ, ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାଘବ ସହ ଶୀଘ୍ରତାରେ ସ୍ୱର୍ଗସଦୃଶ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ଶୋଭାମୟ ଵିଶାଳା ନଗରକୁ ଗଲେ। ରାମ, ଅତି ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ହାତ ଜୋଡି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଠାରେ କେଉଁ ରାଜବଂଶ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ? ମୁଁ ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, କାରଣ ମୋର ଅତ୍ୟନ୍ତ କୁତୁହଳ।" ରାମଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୁରାତନ ଵିଶାଳା ନଗରର ଇତିହାସ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, "ହେ ରାମ, ମୁଁ ଯେଉଁପରି ଶୁଣିଛି, ତୁମେ ଇନ୍ଦ୍ର ଉପାଖ୍ୟାନ ଶୁଣ। ଏଠି କଣ ଘଟିଥିଲା, ତାହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଶୁଣ। ପ୍ରାଚୀନ କୃତୟୁଗରେ, ଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଓ ଅଦିତିଙ୍କ ଶୁଭ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପୁତ୍ରମାନେ ଥିଲେ। ସେମାନେ ଚିନ୍ତା କଲେ—କିପରି ଆମେ ଅମର, ଅଜର ଓ ରୋଗମୁକ୍ତ ହେବା? ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ସେମାନେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କଲେ—'ଆମେ କ୍ଷୀରସାଗର ମଥନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ତାହାର ସାର ଉପଲବ୍ଧ କରିବା।' ଏହିପରି ସଂକଳ୍ପ କରି, ସେମାନେ ବାସୁକିକୁ ରସୀ ଭାବେ ଏବଂ ମନ୍ଦରାଚଳକୁ ମଥନ ଦଣ୍ଡ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରି, ବଡ଼ ଶକ୍ତି ସହିତ ମଥନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ, ବାସୁକି ନାଗ ରସୀ ଭାବେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିବାବେଳେ, ତାହାର ମୁଣ୍ଡ ଠାରୁ ବିଷ ଉତ୍ସର୍ଗ ହେବା ଆରମ୍ଭ ହେଲା ଓ ପାହାଡ଼କୁ ଦାନ୍ତରେ କାମୁଡ଼ିଲା। ତାପରେ, ଜଗତ୍ ଜନନୀ ଏକ ଭୟଙ୍କର, ଅଗ୍ନିସମାନ ହାଳାହଳ ବିଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏହି ବିଷରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍—ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମାନବ—ଦগ୍ଧ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା। ତାପରେ, ଦେବତାମାନେ ଶରଣ ନେଇ, ମହାଦେବ ଶଙ୍କରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି କହିଲେ, 'ତ୍ରାହି, ତ୍ରାହି!' ଦେବମାନେ ଏମିତି କହିବା ପରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦେବତା ଶିବ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ; ଏହି ସମୟରେ ଶଂଖ ଚକ୍ରଧାରୀ ହରି ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ହରି ହସି କହିଲେ, 'ହେ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ରୁଦ୍ର, ଦେବମାନେ ମଥନ କରୁଥିବା ସମୟରେ କଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା? ଯାହା ତୁମର, ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଦେବମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଉପସ୍ଥିତ—ସେହି ବିଷକୁ ତୁମେ ଗ୍ରହଣ କର।' ଏପରି କହି, ଦେବମାନେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ଦେବମାନଙ୍କ ଭୟ ଦେଖି ଓ ହରିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦେବତା ହରା, ସେହି ଭୟଙ୍କର ହାଳାହଳ ବିଷକୁ ନେଇ, ଦେବମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ନ ଥିବାବେଳେ ସେଉଁଠାରୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏହାପରେ, ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନେ ପୁଣି ମଥନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ; ଏବଂ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ମଥନ ଦଣ୍ଡ ଭୂଗର୍ଭକୁ ଡୁବିଗଲା। ତାପରେ, ଦେବମାନେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସହିତ ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ, 'ତୁମେ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ଶରଣ, ବିଶେଷକରି ସ୍ୱର୍ଗବାସୀମାନଙ୍କର।' 'ହେ ମହାବାହୁ, ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର; ତୁମେ ପାହାଡ଼କୁ ଉଠାଇବା ଉଚିତ।' ଏହି କଥା ଶୁଣି, ହୃଷୀକେଶ କୂର୍ମ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ହରି ସାଗରରେ ଶୟନ କରି, ପାହାଡ଼କୁ ପିଠିରେ ରଖିଲେ; ଏବଂ କେଶବ, ଜଗତର ଆତ୍ମା, ନିଜ ହାତରେ ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ଧରିଲେ। ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ, ପରମ ପୁରୁଷ ମଥନ କଲେ। ଏହିପରି ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ, ଏକ ପୁରୁଷ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ, ଯିଏ ଆୟୁର୍ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅଂଶ ଥିଲେ। ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଦଣ୍ଡ ଓ କମଣ୍ଡଳୁ ଧାରଣ କରି, ପ୍ରଥମେ ଧନ୍ୱନ୍ତରି ନାମେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ; ଏବଂ ଦେବାଙ୍ଗନା ଅପ୍ସରାମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।