ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପ୍ରଖ୍ୟାତ ଏବଂ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ତାଙ୍କ ରଥରେ ଚଢ଼ି ଅତି ତ୍ୱରିତ ଭାବରେ ହନୁମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ତାଙ୍କ ରଥର ଗଞ୍ଜନ ଶବ୍ଦ ଓ ଧନୁଷ୍ୟ ତାରର ଟଣା ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ରୂପବାନ୍ ଏବଂ ପ୍ରବଳ ମନ୍ଦ୍ରିଲ୍ ହନୁମାନ ଆଉ ଅଧିକ ଉତ୍ସାହିତ ହେଲେ। ବିର ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ତାଙ୍କ ଧନୁଷ୍ୟ ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ନେଇ ହନୁମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଆସିଲେ। ଯେତେବେଳେ ସେ ଯୁଦ୍ଧ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ବାଣଧାରୀ ଭାବରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଦିଗ ଅଶୁଭ ହେଇଯାଇଥିଲା ଓ ଘୋର ପଶୁମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଚିତ୍କାର କରିଥିଲେ। ସେଠାରେ ନାଗ, ଯକ୍ଷ, ମହାର୍ଷି, ଆକାଶଚାରୀ ସିଦ୍ଧମାନେ, ଏବଂ ପକ୍ଷୀମାନେ ଆସି ଆକାଶକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ଉଲ୍ଲାସରେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ରଧ୍ୱଜ ସମ ତ୍ୱରିତ ରଥ ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ମହାବଳୀ ବାନର ମହାଧ୍ୱନି କରି ତାଙ୍କ ଗତି ବଢ଼ାଇଲେ। ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ରଥ ଉପରେ ଚଢ଼ି, ଚମତ୍କାର ଧନୁଷ୍ୟ ଏବଂ ଶବ୍ଦରେ ମେଘ ଗର୍ଜନ ଭଳି ଧନୁଷ୍ୟ ତାର ଟାଣିଲେ। ଏହି ଦୁଇଁ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଅତି ତ୍ୱରିତ ଓ ପ୍ରବଳ, ନିର୍ଭୟ—ବାନର ଏବଂ ରାକ୍ଷସପତିପୁତ୍ର—ଏକାପ୍ରକାର ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅସୁରପତି ବିପକ୍ଷରେ ଯେପରି, ସେହିପରି ଏକାଉଠି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ, ଅପାର ପ୍ରାକ୍ରମର ଧାରକ, ଏହି ରଥୀ ଧନୁର୍ଧର ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ଙ୍କ ତୀର ବର୍ଷାକୁ ଭଙ୍ଗ କରି ତାଙ୍କ ଆପଣଙ୍କ ପଥେ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ। ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍, ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରିବାରେ ପ୍ରବଳ, ସୁନୀତି ଓ ସୁନିର୍ମିତ ସର ଉପରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶଳା ଥିବା ବାଣ ଆଘାତ କଲେ, ଯେଉଁମାନେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସମ ତ୍ୱରିତ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହି ସମୟରେ ରଥ, ଢୋଲ, ମୃଦଙ୍ଗ ଓ ଧନୁଷ୍ୟ ତାରର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ହନୁମାନ ପୁନି ଏକ ଉଚ୍ଛ୍ଲାଙ୍ଗନ କଲେ। ବଡ଼ ବାନର ତୀରମାଳା ମଧ୍ୟରେ ତ୍ୱରିତ ଚଳନ କରି, ଧନୁର୍ଧରଙ୍କ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ବିଘ୍ନ କରୁଥିଲେ। ପୁନର୍ବାର ବାୟୁନନ୍ଦନ ହନୁମାନ ତାଙ୍କ ଦୁଇଟି ବାହୁ ପ୍ରସାରିତ କରି, ବାଣମାଳାର ଆଗରେ ଲାଫ ଦେଲେ। ଏହି ଦୁଇଁ, ତ୍ୱରିତ ଓ ଯୁଦ୍ଧକଳାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଯୁଦ୍ଧ କରିଲେ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମନକୁ ଆକର୍ଷିତ କଲା। ରାକ୍ଷସ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ହନୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଦୁର୍ବଳତା ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ବାୟୁଦେବ ମଧ୍ୟ ଏହି ମହାପୁରୁଷ ମଧ୍ୟରେ ନାହିଁ; ଦୁହେଁ ଦେବତା ସମ ପ୍ରାକ୍ରମ ଧାରଣ କରି, ପରସ୍ପରକୁ ଅପରାଜେୟ ହେଇଯାଇଥିଲେ। ଏହିପରେ, ଅନେକ ଅନ୍ୟାୟ ତୀର ଆସିଥିବା ଦେଖି, ମହାବୀର ହନୁମାନ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ୍ ହେଲେ, ମନକୁ ସଂଯମ କଲେ। ରାକ୍ଷସପତିପୁତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ଚିନ୍ତା କଲେ, ବାନରଙ୍କ ଅପରାଜେୟତା ଦେଖି, କିପରି ତାଙ୍କୁ ବଶ କରିବି। ତାପରେ ସେ, ଅସ୍ତ୍ରଶାସ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରବଳ, ତାଙ୍କ ଠାରୁ ପୂର୍ବଜଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ ଏବଂ ଏହି ମହାବାନରଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରୟୋଗ କଲେ। ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍, ଅସ୍ତ୍ରର ଅଧିପତି, ହନୁମାନଙ୍କ ଅପରିମିତ ବଳ ଜାଣି, ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ବନ୍ଧିଦେଲେ। ଏହି ଅସ୍ତ୍ରରେ ବନ୍ଧାଯାଇ, ମହାବଳୀ ହନୁମାନ ଅଚଳ ହେଲେ ଓ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏହି ବନ୍ଧନ ଅନୁଭବ କରି, ଏବଂ ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦୟା ଓ ଶକ୍ତି ସ୍ମରଣ କରି, ମହାବାନର ଚିନ୍ତା କଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆ ଆଶୀର୍ବାଦ ଓ ବ୍ରହ୍ମାମନ୍ତ୍ର ପୂତ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କଲେ। “ଜଗତ୍ଗୁରୁଙ୍କ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ବନ୍ଧନକୁ ଭଙ୍ଗ କରିବାର ଶକ୍ତି ମୋର ନାହିଁ। ଏହି ଅସ୍ତ୍ରରେ ବନ୍ଧାଯିବା ଆବଶ୍ୟକ, ଏବଂ ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୁ ମୁଁ ମାନିବି,” ଭାବିଲେ। ବାନର ଅସ୍ତ୍ରର ଶକ୍ତି, ପିତାମହଙ୍କ କୃପା ଓ ନିଜର ଶକ୍ତି ବିଚାର କରି, ମୁକ୍ତି ଶକ୍ତି ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କଲେ ଓ ପିତାମହଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସରଣ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା, ମହେନ୍ଦ୍ର ଓ ବାୟୁଦେବଙ୍କ ରକ୍ଷା ଥିଲେ, ତେଣୁ ବନ୍ଧା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଭୟ ନ ହେଲା। “ରାକ୍ଷସମାନେ ମୋତେ ପକଡ଼ିଲେ, ମୋର ଗୁଣ ପ୍ରକାଶିତ ହେବ, ରାବଣଙ୍କ ସହ କଥା ହେବ, ତେଣୁ ଆଉମାନେ ମୋତେ ଧରନ୍ତୁ,” ଭାବି ହନୁମାନ ନିଜ ଚଳନ ବନ୍ଦ କଲେ। ତାଙ୍କୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ଧରି ଉପହାସ କରିବାକୁ ଆସିଲେ, ସେ ଗର୍ଜନ କଲେ। ଏହିପରେ ଦେଖିଲେ, ବାନର ଅଚଳ ଅଛନ୍ତି, ତେଣୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କୁ ଶଣ ଦୂର୍ବା ଓ ଚାମ୍ବାର ଚିରା ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧିଦେଲେ। ହନୁମାନ ଏହି ବନ୍ଧନ ଓ ଉପହାସ ମାନିଲେ, ଚିନ୍ତା କଲେ: “ଯଦି ରାକ୍ଷସରାଜ ମୋତେ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି।” ଚାମ୍ବାର ଚିରାରେ ବନ୍ଧାଯିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଅସ୍ତ୍ରର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ, କାରଣ ଅସ୍ତ୍ରର ବନ୍ଧନ ପରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବନ୍ଧନ ଲାଗୁ ହୁଏ ନାହିଁ। ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ଚିନ୍ତା କଲେ: “ବାନର ଚାମ୍ବାର ଚିରାରେ ବନ୍ଧା ଓ ଅସ୍ତ୍ରରୁ ମୁକ୍ତ—ଏହି ଅସ୍ତ୍ରର ପ୍ରଭାବ ଅନ୍ୟ ବନ୍ଧନରେ ଲାଗୁ ହୁଏନି। ଆମେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପଡ଼ିଛୁ।” “ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଲା, କିନ୍ତୁ ଫଳ ହେଲା ନାହିଁ; ରାକ୍ଷସମାନେ ମନ୍ତ୍ରର ଶକ୍ତି ବିଚାର କରିନାହାନ୍ତି। ଅସ୍ତ୍ର ନିଷ୍କ୍ରିୟ ହେଲେ, ଆଉ କୌଣସି ଅସ୍ତ୍ର କାମ କରେ ନାହିଁ; ସମସ୍ତେ ଅନିଶ୍ଚିତ ହେଇପଡ଼ିଛୁ,” ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ଭାବିଲେ। ହନୁମାନ ଅସ୍ତ୍ରରୁ ମୁକ୍ତ, କିନ୍ତୁ ନିଜକୁ ମୁକ୍ତ ଭାବିଲେ ନାହିଁ; ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କୁ ଟାଣି ନେଇ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ବନ୍ଧନରେ ପୀଡ଼ା ଦେଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସମାନେ ଘାତକ ଘୁଞ୍ଚ ଦେଇ, ରାକ୍ଷସରାଜ ନିକଟକୁ ନେଇଗଲେ। ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍, ଅସ୍ତ୍ରରୁ ମୁକ୍ତ ଓ ଚାମ୍ବାର ଚିରାରେ ବନ୍ଧା ମହାବୀର ବାନରଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସାଥୀମାନଙ୍କ ସହ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ। ରାକ୍ଷସମାନେ ରାବଣଙ୍କୁ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାନରଙ୍କ ବିଷୟରେ ଜଣାଇଲେ, ଯିଏ କ୍ରୋଧରେ ମଦାନ୍ଧ ଦ୍ୱିପ ସମ ଦେଖାଉଥିଲେ। “ଏହି କିଏ? କାହାର ସେ? କେଉଁଠୁ ଆସିଛି? କି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ? କେଉଁଠି ଶରଣ ନେଇଛି?”—ଏମିତି ରାକ୍ଷସ ବୀରମାନେ ଚର୍ଚ୍ଚା କରୁଥିଲେ। “ଏହାକୁ ମାର, ପୋଡ଼, କିମ୍ବା ଖାଇଦେ!”—ଏମିତି କେତେକ କ୍ରୁଧ୍ଧ ରାକ୍ଷସ ଏଠିରେ କହିଲେ।