ଗଙ୍ଗା ଅବତରଣ ସଫଳ କରିବା ପରେ, ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ନାଶକ ଭଗୀରଥଙ୍କୁ ଦେବତାମଣ୍ଡଳର ପ୍ରଧାନ, ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—"ହେ ଭଗୀରଥ, ତୁମେ ଏହି ଦିବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କରିଛ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଧର୍ମର ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲ। ଏବେ, ହେ ମହାନ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯଥାଯଥ ରୀତିରେ ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ସ୍ନାନ କର, ଶୁଦ୍ଧ ହେଇ ପୁଣ୍ୟ ଫଳ ଲାଭ କର। ତୁମ ମୃତ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳଞ୍ଜଳି ଦିଅ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କର। ଏବେ ମୁଁ ମୋ ଲୋକକୁ ଯାଉଛି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଅ, ରାଜନ।" ଏପରି କହି, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ବ୍ରହ୍ମା, ଯେପରି ଆସିଥିଲେ ସେପରି ଦେବଲୋକକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କଲେ। ତା'ପରେ ରାଜର୍ଷି ଭଗୀରଥ ନିୟମ ଓ ପ୍ରଥାଅନୁସାରେ ସାଗରଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତର୍ପଣ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ତା'ପରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ରାଜା ତାଙ୍କର ନିଜ ସହରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ସମୃଦ୍ଧି ସହିତ ରାଜ୍ୟ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ରାଜାଙ୍କ ଫେରିବାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ଖୁସି ହେଲେ, ଦୁଃଖ ଓ ଅଭାବରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସନ୍ତୋଷରେ ବସିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏପରି ଭାବରେ, ହେ ରାମ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଗଙ୍ଗା ମହତ୍ତ୍ୱ ଓ ବିସ୍ତୃତି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଦେଲି। ଏବେ ସନ୍ଧ୍ୟା ବେଳା ବିତୁଛି, ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ଏହି ଗଙ୍ଗା ଅବତରଣର କଥା ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଜନମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶୁଣିବାକୁ କାରଣ ହୋଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଜୀବନଦାୟିନୀ ଫଳ ଓ ସ୍ବର୍ଗର ଅଧିକାରୀ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ପୂର୍ବଜମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି, ଏହି ଗଙ୍ଗା ଅବତରଣ କଥା ଶୁଣିବା ଦ୍ୱାରା ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ ଓ ଶୁଭ ଫଳ ମିଳେ। ଏହା ଶୁଣିଥିବା କାକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଜ ଯେଉଁ କୌଣସି ଜନ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ହୁଏ, ଆୟୁ ଓ କୀର୍ତ୍ତି ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଏଠାରେ ବାଲକାଣ୍ଡର ଚୁଅଳିଶିତମ ସର୍ଗର ସମାପ୍ତି ହେଉଛି। ବଳ୍ଲଭ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ପଞ୍ଚଚଳିଶିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏହିପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଉପଖ୍ୟାନ ଶୁଣି ରାଘବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—"ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ କହିଥିବା ଗଙ୍ଗା ଅବତରଣ ଓ ସାଗର ପୂରଣ ଉପଖ୍ୟାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ। ଆମେ ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଚିନ୍ତା କରିବାରେ ଏ ରାତି ମାନେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଭଳି ଅତିତ ହୋଇଗଲା।" "ମୁଁ ଓ ସୌମିତ୍ରି ଏହି ଶୁଭ କଥା ଚିନ୍ତା କରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାତି ଅତିତ କଲୁ।" ପରେ, ପ୍ରଭାତ ହେଲା, ରାଘବ ନିଜ ପୂଜା କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଶୁଭ ରାତି ବିତିଗଲା, ଆମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପଖ୍ୟାନ ଶୁଣିଲୁ, ଏବେ ଆମେ ଏହି ପବିତ୍ର ତ୍ରିଧାରା ଗଙ୍ଗାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ଦିଅ।" ଏହି ସମୟରେ ଏକ ନୌକା ଆସିଗଲା, ଯାହା ସଜ୍ଜନ ଋଷିମାନେ ସହଜରେ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି। ରାଘବଙ୍କ ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୁଣି, କୌଶିକ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସମସ୍ତ ଋଷିମାନଙ୍କ ନୌକା ଚଢ଼ିବା ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ସମସ୍ତେ ଉତ୍ତର କୂଳକୁ ପହଁଚି, ଗଙ୍ଗା କୂଳରେ ବସିଲେ ଏବଂ ଭୂତପୂର୍ବ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଗର ଵିଶାଳାକୁ ଦେଖିଲେ। ତା'ପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ରାଘବ ଶୀଘ୍ର ଏହି ଦିବ୍ୟ ଓ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଵିଶାଳା ନଗରକୁ ଗଲେ, ଯାହା ସ୍ୱର୍ଗ ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ରାମ, ଜଞାନୀ ହାତ ଜୋଡି ବଡ଼ ଋଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ହେ ମହାମୁନି, ଏଠାରେ କେଉଁ ରାଜବଂଶ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ? ମୁଁ ଏହି ଉତ୍ସୁକତା ସହ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ।" ତାଙ୍କ ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ—"ହେ ରାମ, ମୁଁ ଯେପରି ଶୁଣିଛି, ଏହି ଭୂମିରେ ପୂର୍ବକାଳରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣ। କୃତୟୁଗରେ ଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦୈତ୍ୟମାନେ ଓ ଅଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦେବମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଧନ୍ୟ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଥିଲେ।" "ତା'ମାନେ ଚିନ୍ତା କଲେ—କିପରି ଅମର, ଅଜର ଓ ରୋଗ ରହିତ ହେବାଯିବ? ସମସ୍ତେ ଚିନ୍ତା କରି ନିଷ୍କର୍ଷ କଲେ—'ଆମେ କ୍ଷୀରସାଗର ମଥିବା ଦ୍ୱାରା ତାହାର ତତ୍ତ୍ୱ ଲାଭ କରିବା।'" "ଏହି ନିଷ୍କର୍ଷକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ବାସୁକି ସର୍ପକୁ ରଜ୍ଜୁ ଭାବେ ଏବଂ ମନ୍ଦରାଚଳକୁ ମନ୍ଥନ ଦଣ୍ଡ ଭାବେ ନେଇ ସମସ୍ତେ ମହାଶକ୍ତିରେ ସାଗର ମଥିଲେ। ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ ବାସୁକି ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ବିଷ ଉତ୍ସର୍ଗ କଲେ, ଶିଳାକୁ ଦାନ୍ତରେ କଟିଲେ।" "ତାହାଠାରୁ ଦାହଜନକ, ଅଗ୍ନିସମ, ଭୟଙ୍କର ହାଳାହଳ ବିଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ—ଦେବ, ଦାନବ ଓ ମନୁଷ୍ୟ—ପିଡ଼ିତ ହେଲେ।" "ତେବେ ଦେବମାନେ ଶରଣ ନେଇ ମହାଦେବ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ, ପଶୁପତି, ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ—'ରକ୍ଷା କର, ରକ୍ଷା କର!'" "ତା'ପରେ ଦେବମାନେ ଏପରି କହିବାରେ, ଦେବମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ତା'ଠାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ତାପରେ ଶଂଖ ଚକ୍ରଧାରୀ ହରି ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।" "ହରି ହସି, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—'ଦେବମାନେ ମଥିବା ସମୟରେ ଏଠାରେ କ'ଣ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା?'" "ତୁମର ଯାହା ଅଂଶ ଓ ଯାହା ଏଠାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲା, ଦେବମାନେ ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଥିବା ତୁମେ ଏହି ବିଷକୁ ଗ୍ରହଣ କର।" "ଏପରି କହି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତା ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ଦେବମାନେ ଭୟଭିତ ଓ ଶାର୍ଙ୍ଗଧାରୀ ହରିଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ହର ଏହି ଭୟଙ୍କର ହାଳାହଳ ବିଷକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ ଏବଂ ଦେବମାନେ ଦୂର କଲେ।" "ତା'ପରେ ସମସ୍ତ ଦେବ ଓ ଦାନବ ଆଉଥରେ ସାଗର ମଥିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ଏବଂ ବଡ଼ ପର୍ବତ ମନ୍ଥନ ଦଣ୍ଡ ନେଇ ତଳଭୂମିକୁ ଡୁବିଗଲା।