ଦୀର୍ଘ ଦିନ ପରେ, ରାଜା ଦିଲୀପଙ୍କ ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ୟନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର। ସେ କହିଲେ, “ହେ ଭାଗୀରଥ, ତୁମର ପିତା ଦିଲୀପ ଏକ ମହାନ ରାଜା ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଋଷି ପରି ତପସ୍ୟାଶୀଳ ଥିଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ତପୋବଳରେ ମୋ ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ ଏବଂ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମକୁ ପାଳନ କରୁଥିଲେ। କିନ୍ତୁ, ହେ ନିର୍ମଳ ଭାଗୀରଥ, ତୁମ ପିତା ଦିଲୀପ, ଯେଉଁଠି ତୁମେ ଅପୂର୍ବ ତେଜସ୍ବୀ ହେଉଛ, ସେଉଁଠି ସେ ଗଙ୍ଗାକୁ ଭୂମିକୁ ଆଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ, ତଥାପି ସେ ସେଥିରେ ସଫଳ ହୋଇପାରିଲେ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ, ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ସେ ଉଦ୍ଧତ ସଂକଳ୍ପକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛ, ଏବଂ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଏବଂ ମହାନ ଖ୍ୟାତି ଅର୍ଜନ କରିଛ। ଗଙ୍ଗା ଯେଉଁଠି ଭୂମିକୁ ଅବତରିତ ହେଲେ, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ ତୁମେ ସଫଳ କରିଛ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଧର୍ମର ମହାନ ପଥକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲ। ଏବେ, ହେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ, ଉଚିତ ଭାବରେ ଏହି ପବିତ୍ର ଜଳରେ ସ୍ନାନ କର, ଶୁଦ୍ଧ ହେଉ ଏବଂ ଧର୍ମର ଫଳ ଲାଭ କର। ତୁମ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳତର୍ପଣ କର, ଏବଂ ସୁଖୀ ହେଉ। ମୁଁ ମୋର ଲୋକକୁ ଯାଉଛି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ତୁମ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କର।" ଏପରି କହି, ସମସ୍ତ ଜଗତର ପ୍ରପିତାମହ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ଅଧିପତି, ଯେପରି ଆସିଥିଲେ ସେପରି ଦେବଲୋକକୁ ପୁନି ଚାଲିଗଲେ। ତା’ପରେ ଭାଗୀରଥ ରାଜା, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିୟମ ଓ ପରମ୍ପରା ଅନୁଯାୟୀ, ସାଗରପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜଳତର୍ପଣ କଲେ। ଏହି ଉପଚାର ଶେଷ କରି ଏବଂ ନିଜକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରି, ରାଜା ତାଙ୍କ ନିଜ ସହରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାରେ ନିର୍ଭର କରି, ସେ ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ଧର୍ମପାଳନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତାଙ୍କ ଆଗମନରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ଦୁଃଖ ଓ ଅନିଷ୍ଠରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଖୁସି ଓ ସମୃଦ୍ଧିରେ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ, ହେ ରାମ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଗଙ୍ଗାର ବିସ୍ତୃତ କଥା କହିଲି। ଏବେ ମଧ୍ୟ ଶୁଭ ହେଉ, କାରଣ ସନ୍ଧ୍ୟା ବେଳା ପାର୍ ହେଉଛି। ଏହି ଗଙ୍ଗାଅବତରଣ କଥା ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଶ୍ରେଣୀରେ ଯେଉଁଠି ପଢାଯାଏ କିମ୍ବା ଶୁଣାଯାଏ, ସେଉଁଠି ବଡ଼ ଶୁଭ, ଖ୍ୟାତି, ଆୟୁ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ଦାୟକ ହୁଏ। ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ପୂର୍ବଜମାନେ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ଗଙ୍ଗାଅବତରଣ କଥା ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ମଙ୍ଗଳ ଦିଏ। ଯିଏ ଏହି କଥା ଶୁଣେ, ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶଜ ରାମ, ସେ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଆଶା ପୂରଣ କରିଥାଏ, ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ହୁଏ, ଆୟୁ ଓ ଖ୍ୟାତି ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଏହିପରି ଚତୁର୍ଚ୍ଚଳିଶତମ ସର୍ଗ ବାଳକାଣ୍ଡରେ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ପଞ୍ଚଚତ୍ତିରିଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାଘବ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିସ୍ମୟରେ ଭରିଯାଇ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ଯେଉଁ ଅଦ୍ଭୁତ ଗଙ୍ଗାଅବତରଣ ଓ ସାଗର ପୂରଣ କଥା କହିଲେ, ତାହା ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ। ଆମେ ଏହି କଥା ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ ରାତିଟି ତ ମାନେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରି କଟିଗଲା। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାତିଟି ମୁଁ ଏବଂ ସଉମିତ୍ରି (ଲକ୍ଷ୍ମଣ) ଆପଣଙ୍କ ମଙ୍ଗଳମୟ କଥା ଚିନ୍ତା କରି, ଅନୁଭବ କରିବାରେ କଟାଇଲୁ।" ପ୍ରଭାତ ହେଲାପରେ, ରାଘବ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବାହ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ଶେଷ କରି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏବେ ଶୁଭ ରାତି କଟିଗଲା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥା ଶୁଣିଲୁ। ଆସନ୍ତୁ, ଏହି ପବିତ୍ର ତ୍ରିଧା ଧାରା ଗଙ୍ଗା ନଦୀକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା। ଦୟାଳୁ ଋଷିମାନେ ଯେଉଁ ନୌକାରେ ଚଢ଼ି ସହଜରେ ପାର ହୁଅନ୍ତି, ସେହି ନୌକା ଆମ ପାଖରେ ଆସିଯାଇଛି।" ରାଘବଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, କୌଶିକ (ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର) ସମସ୍ତ ଋଷିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନଦୀ ପାର କରିବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ସମସ୍ତେ ଗଙ୍ଗାର ଉତ୍ତର ତୀରକୁ ପହଞ୍ଚି, ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଉଚିତ ଆଦର ଦେଇ, ତାଙ୍କୁ ଗଙ୍ଗାତୀରରେ ବସାଇଲେ ଏବଂ ଭବ୍ୟ ଓ ଆନନ୍ଦମୟ ଭିଶାଳା ନଗରକୁ ଦେଖିଲେ। ତାପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ରାଘବ ଶୀଘ୍ର ଭିଶାଳା ନଗରକୁ ଗଲେ, ଯାହା ସ୍ୱର୍ଗ ସମ ଭବ୍ୟ ଓ ଶୋଭାମୟ ଥିଲା। ଏଠାରେ ରାମ, ତାଙ୍କ ହାତ ମିଶାଇ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ମହାମୁନି, ଏଠାରେ କେଉଁ ରାଜବଂଶ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ? ମୁଁ ଏହି କଥା ଜାଣିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ। ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।” ରାମଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପ୍ରାଚୀନ ଭିଶାଳା ନଗରର ଇତିହାସ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, “ହେ ରାମ, ମୁଁ ଯେପରି ଶୁଣିଛି, ଏଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ଅଛି। ରଘୁବଂଶୀ ରାମ, ଏଠି ଯାହା ଘଟିଥିଲା, ତାହା ମୁଁ କହିବି। ପୂର୍ବକାଳରେ, କୃତଯୁଗରେ, ଦିତିର ପୁତ୍ରମାନେ ଏବଂ ଅଦିତିର ଶୁଭ କର୍ମ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପୁତ୍ରମାନେ ଥିଲେ। ସେମାନେ ଚିନ୍ତା କଲେ—କିପରି ଆମେ ଅମର, ଜରାହୀନ ଓ ରୋଗହୀନ ହେବାକୁ ପାରିବା? ସେମାନେ ଏହି ଉତ୍ତର ନେଲେ—‘ଆମେ କ୍ଷୀରସାଗର ମଥନ କରି, ସେଠାରୁ ଅମୃତ ଉପଲବ୍ଧ କରିବା।’ ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ପରେ, ସେମାନେ ବାସୁକୀ ସର୍ପକୁ ରଶିରେ ପରିଣତ କରି ଓ ମନ୍ଦରାଚଳକୁ ମନ୍ଥନଦଣ୍ଡ କରି ମହାଶକ୍ତିରେ ସାଗର ମଥନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ, ରଶି ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ବାସୁକୀ ସର୍ପର ମୁଣ୍ଡ ଥରୁ ବିଷ ଚୁଇଁ ଚୁଇଁ ପଡିଲା, ସେ ଶିଳାକୁ ଦାନ୍ତରେ କାମୁଡ଼ିଲା। ତେବେ, ଏକ ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନିସ୍ବରୂପ, ହାଳାହଳ ନାମକ ବିଷ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା; ଏହି ବିଷର ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦେବ, ଅସୁର, ମଣିଷ ଦଗ୍ଧ ହେବାକୁ ଲାଗିଲେ। ତା’ପରେ ଦେବତାମାନେ ଅଶ୍ରୟ ନେବାକୁ ମହାଦେବ ଶଙ୍କରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ, ‘ଅମାନ୍ୟ କରନ୍ତୁ, ଦୟା କରନ୍ତୁ, ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ!’ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଏହି ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି, ଦେବମହେଶ୍ୱର ଏଠାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଶଂଖ ଓ ଚକ୍ରଧାରୀ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ହରି ହସି କହିଲେ, ‘ହେ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ରୁଦ୍ର, ଏଠି କଣ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି? ଏହି ବିଷ ତୁମର, ଏହା ଦେବତାମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି, ସେହିପାଇଁ ତୁମେ ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କର, ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ।’” ଏପରି ଭାବେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆଦିକାଳର ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ।