ଏପରି ଭାବରେ, ହେ ପ୍ରିୟ, ଅନୁପମ ତେଜଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଂଶୁମାନ ମଧ୍ୟ ଗଙ୍ଗାକୁ ପୃଥିବୀକୁ ଆଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏହିପରି, ରାଜା ଦିଲୀପ, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟା ମୋର ସମାନ ଥିଲା, ଧର୍ମରେ ସମ, ତେଜରେ ମୁନିମାନଙ୍କ ସମାନ, ଏବଂ ଯୋଦ୍ଧା ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଗଙ୍ଗାକୁ ଆଣିବାକୁ ଚାହିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେଥିରେ ସଫଳ ହେଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଏହି ଦିଲୀପ ତୁମ ପିତା ଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କର ତେଜ ତୁମ ତୁଳନାରେ ଅଧିକ ଥିଲା। କିନ୍ତୁ ତୁମେ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଇ ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛ, ଏବଂ ସାରା ପୃଥିବୀରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଏବଂ ପ୍ରଶଂସିତ ଖ୍ୟାତି ଅର୍ଜନ କରିଛ। ଏହି ଭାବେ ଗଙ୍ଗାର ଅବତରଣ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ସଫଳ ହୋଇଛି, ହେ ଶତ୍ରୁ ନାଶକ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଧର୍ମର ମହାସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛ। ଏବେ, ହେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଉଚିତ ଭାବରେ ଏହି ଜଳରେ ସ୍ନାନ କର, ଶୁଦ୍ଧ ହେଉ ଏବଂ ପୁଣ୍ୟ ଫଳ ଲାଭ କର। ତୁମ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତର୍ପଣ କର, ତୁମ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ମୁଁ ଏବେ ମୋ ଲୋକକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ରାଜ୍ୟକୁ ଯାଅ, ରାଜନ। ଏଭଳି କହି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ତାତ, ମହାବିଶ୍ୱର ତାଙ୍କ ଦେବଲୋକକୁ ଯେଉଁପରି ଆସିଥିଲେ, ସେପରି ପୁନି ଚାଲିଗଲେ। ତାପରେ ଭାଗୀରଥ, ରାଜର୍ଷି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ପ୍ରଥା ଅନୁଯାୟୀ ସାଗରପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ତର୍ପଣ କରିଲେ। ଏହା ପରେ ତିନି ସ୍ନାନ କରି ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ନିଜ ସମୃଦ୍ଧ ରାଜଧାନୀକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ରାଜ୍ୟ କଲେ। ତାଙ୍କ ଆଗମନରେ ପ୍ରଜାମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ଦୁଃଖ ଓ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସନ୍ତୋଷ ଲାଭ କଲେ। ଏପରି ଭାବେ, ହେ ରାମ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଗଙ୍ଗାର ବିସ୍ତୃତ ଉପଖ୍ୟାନ କହିଦେଲି। ତୁମ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ, କାରଣ ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟ ଅତିତ ହେଉଛି। ଏହି ଉପଖ୍ୟାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଶୁଣିଲେ, ସେ ଧନ୍ୟ, ପ୍ରଶଂସିତ, ଜୀବନଦାୟିନୀ, ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଦେଇଥାଏ। ଏହା ଶୁଣିବାରେ ପୂର୍ବଜମାନେ ଓ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଏହି ଗଙ୍ଗାଅବତରଣ କଥା ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ମଙ୍ଗଳ ଦେଇଥାଏ। ଯିଏ ଏହା ଶୁଣେ, ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ନନ୍ଦନ, ସେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ, ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ଆୟୁ ଓ କୀର୍ତ୍ତି ବଢ଼ିଯାଏ। ଏହିପରି ଭାବରେ ମହାକବି ଵାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଶ୍ରୀରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଚୁଆଳିଶତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ଏବେ ଚୁଆଳିଶିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣ। ଏହିପରି ଭାବେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାଘବ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ହେଲେ ଏବଂ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ଗଙ୍ଗାର ଉପଖ୍ୟାନ ଓ ସାଗର ପୂରଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ୟଜନକ। ଆମେ ସମସ୍ତ ରାତି ଆପଣଙ୍କ ଏହି ପବିତ୍ର କଥା ଚିନ୍ତା କରିବାରେ କଟେଇଦେଲୁ, ମନେ ହେଉଛି ଏହି ରାତି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମାତ୍ର ଥିଲା।" ଏହିପରି ଭାବେ ସମୁଦ୍ରମୁନି ସାଉମିତ୍ରି ସହିତ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ସେଠାରେ ରାତି ଶେଷ ହୋଇଗଲା। ପ୍ରଭାତ ହେଲା, ଦିନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲା, ତେବେ ରାଘବ, ଶତ୍ରୁନାଶକ, ପୂର୍ବାହ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ଶେଷ କରି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଏହି ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗା ନଦୀକୁ ଆମେ ଏବେ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ। ଦେଖନ୍ତୁ, ମୁନିମାନେ ଯେଉଁ ନୌକାରେ ସହଜରେ ପାର ହୁଅନ୍ତି, ସେ ନୌକା ଆସିଯାଇଛି।" ରାଘବଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, କୌଶିକ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସମସ୍ତ ମୁନିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ସେମାନେ ଉତ୍ତର କୂଳକୁ ପହଞ୍ଚି, ମୁନିମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ଗଙ୍ଗା କୂଳରେ ବସିଲେ ଏବଂ ବିଶାଳା ନଗରକୁ ଦେଖିଲେ। ଏହାପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ରାଘବ ଦ୍ରୁତ ଚଳି ବିଶାଳା ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯାହା ସ୍ୱର୍ଗ ସମ ଶୋଭାମୟ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଥିଲା। ତାପରେ ରାମ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜ୍ଞାନୀ, ହାତ ଜୋଡି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ହେ ମହାମୁନି, ଏଠି କେଉଁ ରାଜବଂଶ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ? ମୁଁ ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।" ରାମଙ୍କ ଏହି ଉତ୍ସୁକ କଥା ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ବିଶାଳାର ପୁରାତନ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, "ହେ ରାମ, ମୁଁ ଯେପରି ଶୁଣିଛି, ଏଠି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣ। ଏଠି କ’ଣ ଘଟିଥିଲା, ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି, ଶୁଣ।" "ପୂର୍ବେ କୃତୟୁଗରେ ଦିତିର ପୁତ୍ରମାନେ ଏବଂ ଅଦିତିର ଧନ୍ୟ, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ସନ୍ତାନମାନେ ଥିଲେ। ସେମାନେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ—କିପରି ଆମେ ଅମର, ଅଜର, ଓ ରୋଗ ରହିତ ହେବା? ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି ସେମାନେ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ: ଦୁଧର ସାଗର ମଥିଲେ ତାହାର ରସ ମିଳିବ। ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ହେବା ପରେ ସେମାନେ ବାସୁକୀ ନାଗକୁ ରସି ଭାବେ ଓ ମନ୍ଦରାଚଳକୁ ମଥାଣି ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରି ଦୁଧ ସାଗର ମଥନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ ବାସୁକୀ ନାଗର ମୁଣ୍ଡ ଥରୁ ବିଷ ଝରିବା ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ସେ ତାଙ୍କ ଦଂତରେ ପାହାଡ଼କୁ ଦଶିଲେ। ଏହି ଭୟାନକ, ଅଗ୍ନିସ୍ପର୍ଶୀ, ହଳାହଳ ନାମକ ବିଷ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା, ଯାହାରେ ସମଗ୍ର ଜଗତ—ଦେବ, ଅସୁର, ମାନବ—ଦହିଯିବାକୁ ଲାଗିଲା। ତେବେ ଦେବତାମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ମହାଦେବ ଶଙ୍କରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ, 'ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ!' ଦେବମହେଶ୍ୱର ଏହା ଶୁଣି ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ସେଠି ହରି, ଶଂଖ ଓ ଚକ୍ରଧାରୀ, ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ହରି ହସି ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଏଠାରେ କ’ଣ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି, ଦେବମାନେ ସାଗର ମଥନ କରିଥିବା ବେଳେ—' ଏଭଳି, ଏହି ମହାପୁନ୍ୟ ଉପଖ୍ୟାନ ଗଙ୍ଗା ଅବତରଣର ଶେଷ ହେଲା ଏବଂ ନୂତନ କଥା ଆରମ୍ଭ ହେଲା।