ହନୁମାନ୍ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ି, ରାକ୍ଷସ ସେନାର ତୀର ଓ ରଥର ତୀବ୍ର ଚାଳକୁ ଦୂର୍ଦ୍ଦଶା କରି, ଖୋଲା ଆକାଶରେ ଚାଲିଯାଉଥିଲେ। ସେ ଗଗନରେ ଧନୁର୍ଧାରୀ ମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଖେଳୁଥିବା ବେଳେ, ବାୟୁଦେବଙ୍କ ପୁତ୍ର ଯେପରି ବାଦଳ ମଧ୍ୟରେ ଚମକିଉଠନ୍ତି, ସେପରି ତାଙ୍କର ତେଜ ଦୀପ୍ତି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ହନୁମାନ୍ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ କରି, ସେଇ ବିଶାଳ ରାକ୍ଷସ ସେନାକୁ ଭୟଭୀତ କଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ତୀବ୍ର ଚାଳ ଦେଖାଇଲେ। ସେ କେହିଁକୁ ତାଙ୍କର ହାତରେ ମାରିଲେ, କେହିଁକୁ ପାଦ ଦ୍ୱାରା, କେହିଁକୁ ମୁଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରହାର କଲେ, ଏବଂ କେହିଁକୁ ନଖ ଦ୍ୱାରା ଚିରିଦେଲେ। କେହିଁକୁ ଛାତି ଦ୍ୱାରା ଚକ୍ନା ଦେଲେ, କେହିଁକୁ ଉରୁ ଦ୍ୱାରା; କେହିଁକି ତାଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି ଶୁଣି ମାତ୍ରେ ମାଟିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏହିପରେ ଯେଉଁମାନେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଥିଲେ, ସେମାନେ ବି ଭୟରେ ଦଶ ଦିଗରେ ପଳାଇଗଲେ। ହାତୀମାନେ କଠୋର ଧ୍ୱନିରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, ଘୋଡ଼ାମାନେ ମାଟିରେ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ, ଏବଂ ଭୂମି ଉପରେ ଭଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ରଥ, ପତାକା, ଧ୍ୱଜ ଓ ଛତ୍ର ଛିଟିଯାଇଥିଲା। ରକ୍ତ ରାସ୍ତାରେ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିଲା, ଅନେକ ଅଜଣା ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଉଠୁଥିଲା, ଲଙ୍କାରେ ଦେଶାନ୍ତର ଗର୍ଜନ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା। ଏପରି ଭାବେ ସେଇ ବିରାଟ ରାକ୍ଷସମାନେ ହତ୍ୟା ହେବା ପରେ, ସେ ବିର ଓ ଦୃଢ଼ ପ୍ରତାପୀ ବନରୁ ଆସିଥିବା ବାନର, ଅବଶିଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଆଶା କରି, ପୁନି ସେଇ ଦ୍ୱାରପାଖରେ ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚଚାଳିଶତମ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା। ଏବେ ଶୁଣ, ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ଛୟାଳିଶତମ ସର୍ଗ। ଯେତେବେଳେ ରାବଣ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳର ପୁଅମାନେ ଏହି ମହାବଳୀ ବନର ଦ୍ୱାରା ବଧ ହେବାର କଥା ଜାଣିଲେ, ସେ ତାଙ୍କର ଭିତରକୁ ଲୁଚାଇ ଏକ ଉତ୍ତମ ଯୋଜନା କଲେ। ସେ ବିରୂପାକ୍ଷ, ୟୁପାକ୍ଷ, ଦୁର୍ଧର, ପ୍ରଘାସ ଓ ଭାସକର୍ଣ୍ଣ — ଏହି ପଞ୍ଚ ଅଗ୍ରଣୀ ସେନାପତିଙ୍କୁ ଡାକିଲେ। ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ସେମାନେଠାରେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୃଢ଼ ଓ ଯୁକ୍ତିରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏହି ବିରମାନେଠାରେ, ହନୁମାନ୍ଙ୍କୁ ଧରିବା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ। ସେ କହିଲେ, “ତୁମେମାନେ ସମସ୍ତେ ତୁମ ଅଗ୍ରସେନା, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ହାତୀ ସହିତ ଯାଅ, ସେଇ ବନବାସୀ ବନରକୁ ବଶ କର। ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଏଠାରେ ଉପଯୁକ୍ତ, ସେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କର। ଯେପରି ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖୁଛି, ମୁଁ ଭାବୁନି ଏହି ବନର ସାଧାରଣ; ସେ ଅସୀମ ଶକ୍ତିର ଅଧିକାରୀ। ଯଦିଓ ତାଙ୍କୁ ବନର ଭାବେ ଜାଣିଛି, ମୋ ମନ ଶାନ୍ତି ପାଉନାହିଁ; ସେ ଯେପରି ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛନ୍ତି, ତାହା ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଭାବୁନି। ଶାୟଦ୍ ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ଆମ ନାଶ ପାଇଁ ତପୋବଳ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି, କିମ୍ବା ସେ ନାଗ, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଦେବ, ଅସୁର କିମ୍ବା ମହାର୍ଷି ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ତୁମେ ଓ ମୁଁ ଏକାଠି ମିଶି ବିଜୟ କରିଛୁ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଆମ ପ୍ରତି ଚତୁର ଚଳ କରିଛନ୍ତି। ତେଣୁ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହେଉନି—ସେଉଁଠି ଯାଇ ତାଙ୍କୁ ବଳପୂର୍ବକ ଧର।" "ଘୋଡ଼ା, ରଥ, ହାତୀ ସହିତ ତୁମେମାନେ ଯାଅ, ଏହି ବନରକୁ ଅବହେଳା କର ନାହିଁ, ଯାହାଙ୍କର ସାହସ ଓ ପ୍ରତାପ ଅଦ୍ୱିତୀୟ। ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ବିର ମହାବଳୀ ବନରମାନେ—ବାଲି, ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ଜାମ୍ବବାନ୍—ଦେଖିଛି। କିନ୍ତୁ ନୀଳ ବା ଦ୍ୱିବିଦା ଆଦି ଅନ୍ୟ କେହିଁ ଏପରି ଦୁର୍ଦ୍ଦମ ତୀବ୍ରତା, ତେଜ ବା ପ୍ରତାପ ଦେଖାଏନାହିଁ। ସେମାନେ ବିବେକ, ବଳ, ଉତ୍ସାହ, ଦେହ ରୂପରେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ନୁହଁନ୍ତି; ଏହି ବନର ମହାପୁରୁଷ ଅସାଧାରଣ। ତାଙ୍କୁ ବନ୍ଧିବାରେ ମହା ପ୍ରୟାସ କର; ଇନ୍ଦ୍ର ସହ ତିନି ଲୋକ, ଦେବ, ଦାନବ, ମନୁଷ୍ୟ ସେମିତି ତୁମେମାନେ ପ୍ରତିରୋଧ କରିପାରିବେନାହିଁ; ତଥାପି ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟ ଚାହିଁଲେ ଯୁକ୍ତି ଓ ଚତୁରତା ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଦରକାର। ନିଜକୁ ସତର୍କ ଭାବରେ ସୁରକ୍ଷିତ କର, କାରଣ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟ ଅନିଶ୍ଚିତ।" ସେମାନେ ମାଲିକଙ୍କ ଆଦେଶ ଗ୍ରହଣ କରି, ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଉଠିଲେ, ତାଙ୍କର ତେଜ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ରଥ, ମଦୋନ୍ମତ୍ତ ହାତୀ ଓ ତୀବ୍ର ଘୋଡ଼ା ସହିତ ସେମାନେ ଚାଲିଲେ। ଅନେକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, ସେମାନେ ସେଇ ମହାବଳୀ ବନରକୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଦ୍ୱାରପାଖରେ ଉଭୟ ତେଜରେ ପ୍ରଭାମଣ୍ଡ ପରି ଅତିତୀବ୍ର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଉତ୍ସାହୀ, ଦୀର୍ଘଦେହୀ ଓ ମହାବାହୁ। ସେମାନେ ଚାରିପାଖରୁ ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଦୁର୍ଧର ନାମକ ବୀର ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡରେ ପଞ୍ଚଟି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଇଷ୍ଟ ଧନୁର୍ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ, ଯାହା ଧୂସର ପତ୍ର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ସେଇ ପଞ୍ଚ ତୀର ମୁଣ୍ଡରେ ଲାଗିଲାଣି, ତେବେ ବନର ଏକ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ କରି, ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଗଲେ, ଦଶ ଦିଗ ଗଞ୍ଜାଇଦେଲେ। ତା’ପରେ ଦୁର୍ଧର ତାଙ୍କର ରଥ ଓ ଧନୁସ୍ ସହିତ ଅନେକ ବାଣ ବର୍ଷା କରି, ସେ ବଳବାନ୍ ବନର ପାଖକୁ ଆସିଲେ। ବନର ଆକାଶରେ ସେଇ ଧନୁର୍ଧାରୀଙ୍କୁ ଏପରି ଦୂର୍ଦ୍ଦମ ଭାବରେ ଦୂର କଲେ, ଯେପରି ବାୟୁ ଶରତ୍କାଳରେ ବାଦଳକୁ ଚିରିଦେଉଥିବା। ଦୁର୍ଧରଙ୍କ ପ୍ରହାରରେ ବନର ଆଉ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ କଲେ ଓ ତାଙ୍କର ପ୍ରତାପ ଆଉ ବଢ଼ିଗଲା। ଏହିପରି ସେ ଦୂରରୁ ଏକ ଦୂତିମାନ୍ ମେଘ ଗିରିପର୍ବତ ଉପରେ ପଡ଼ିଥିବା ପରି ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଦୁର୍ଧରଙ୍କ ରଥ ଉପରେ ଲାଗିଗଲେ। ତାଙ୍କର ଆଠଟି ଘୋଡ଼ାକୁ ଚକ୍ନା କଲେ, ରଥର ଧୁର ଓ ଅକ୍ଷ ଭଙ୍ଗିଗଲା, ଦୁର୍ଧର ତାଙ୍କର ରଥ ଛାଡ଼ି ମାଟିରେ ପଡ଼ି ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ଦୁର୍ଧରଙ୍କୁ ମାଟିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ବିରୂପାକ୍ଷ ଓ ୟୁପାକ୍ଷ ଦୁଇଁଜଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ଯାଁକୁ ଜିତିବା ଦୁର୍ଲଭ, ସେମାନେ ଦୁଇଁଜଣ ଏକାଠି ଆଗକୁ ଝାପିଲେ।