ହନୁମାନଙ୍କ ମୁହଁ ତାମ୍ବା ତୀରରେ ଆଘାତ ପାଇଥିବା ପରେ ଶରଦ ଋତୁର ମାନ୍ୟ ମାନ୍ୟ ପଦ୍ମ ମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣରେ ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରି ଚମକୁଥିଲା। ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗିତ ହୋଇଥିବା ମୁହଁ ମହାପଦ୍ମ ପରି ଦିଗନ୍ତରେ ଚନ୍ଦନ ଝିଁଟା ଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ରାକ୍ଷସ ତୀରରେ ଆଘାତ ପାଇ ବିରାଟ ବାନର ହନୁମାନ ରାଗରେ ଭରି ଉଠିଲେ; ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଏକ ବିଶାଳ ପାହାଡ଼ ଦେଖିଲେ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହନୁମାନ ଏହି ପାହାଡ଼କୁ ଜୋରରେ ଉଖି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ରାକ୍ଷସ ଉପରେ ଫିଙ୍ଗିଲେ; କ୍ରୋଧିତ ଜମ୍ବୁମାଳି ଦଶ ତୀର ଦେଇ ପାହାଡ଼କୁ ଆଘାତ କଲେ। ଏହି ଚେଷ୍ଟା ବିଫଳ ହେବା ଦେଖି, ଦୀଘ୍ର ଶୌର୍ୟ ଶକ୍ତି ଅନ୍ଧାର ହନୁମାନ ଏକ ବିଶାଳ ଶାଳ ଗଛ ଉଖି ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ବାନର ଶାଳ ଗଛକୁ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ କରୁଥିବା ଦେଖି, ବଳଶାଳୀ ଜମ୍ବୁମାଳି ବହୁ ତୀର ଦେଇ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ। ଚାରି ତୀରରେ ଶାଳ ଗଛକୁ କାଟିଦେଲେ, ପାଞ୍ଚ ତୀରରେ ବାନରଙ୍କ ଭୁଜାକୁ, ଏକ ତୀରରେ ମୁଣ୍ଡକୁ, ଦଶ ତୀରରେ ଛାତିକୁ ଆଘାତ କଲେ। ଶରରେ ଭରି ଯାଇ, ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଭରି ଉଠି, ହନୁମାନ ଏହି ଆୟୁଧ ଲୋହା ଗଦାକୁ ଧରି ଦ୍ରୁତ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ କଲେ। ଅସାଧାରଣ ଗତି ଓ ଶକ୍ତି ସହିତ ହନୁମାନ ଲୋହା ଗଦାକୁ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ କରି ଜମ୍ବୁମାଳିଙ୍କ ବିଶାଳ ଛାତି ଉପରେ ଆଘାତ କଲେ। ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ, ଭୁଜା, ଘୁଅଁ, ଧନୁ, ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ତୀର କିଛି ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲା ନାହିଁ। ଏଭଳି ଭୟଙ୍କର ଆଘାତରେ ଜମ୍ବୁମାଳି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରି ଭୂମି ଉପରେ ପଡ଼ିଲେ, ତାଙ୍କର ଅଳଙ୍କାର ଓ ଅଙ୍ଗ ଭାଗ କୁଚିଡ଼ି ଗଲା। ଜମ୍ବୁମାଳିଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସ ସେନାର ନାଶ ଶୁଣି ରାବଣ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଭରି ଉଠିଲେ, ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତିମ ହେଇଗଲା। ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖି ରାତିର ନିବାସୀ ରାକ୍ଷସ ମହାରାଜ ରାବଣ କ୍ରୋଧରେ ତୀବ୍ର ହୋଇ, ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ପୁଅମାନେ, ମଧ୍ୟମ ଶକ୍ତି ଓ ଶୌର୍ୟ ଥିବା, ସତ୍ତ୍ୱରେ ଶୀଘ୍ର ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ। ତେବେ, ରାକ୍ଷସ ରାଜା ରାବଣଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ ସାତି ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ପୁଅମାନେ, ଅଗ୍ନି ପରି ଚମକୁଥିବା, ରାଜପ୍ରାସାଦରୁ ବାହାରିଗଲେ। ସୁନା ଝାଲରେ ଘିରା, ଧ୍ୱଜ ଓ ବିଶାଳ ରଥ, ବଜ୍ର ମେଘ ପରି ଘୋଡ଼ାରେ ଚଡ଼ି, ସେମାନେ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଉତ୍ତାପିତ ସୁନାରେ ଶୋଭିତ ଧନୁ ନେଇ, ବୀରମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଧନୁକୁ ମେଘରେ ବିଜୁଳି ପରି ତଣ୍ଡାଇଲେ। ସେମାନଙ୍କର ମାଆମାନେ, ସେନାପତିମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ହେବାର ଖବର ଶୁଣି, ନିଜ ଆତ୍ମୀୟ ଓ ମିତ୍ରମାନେ ସହିତ ଶୋକରେ ଭାଗିଲେ। ଉତ୍ତାପିତ ସୁନା ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ, ସେମାନେ ଏକଠା ହୋଇ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଦ୍ୱାର ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଯାଇଲେ। ତୀରର ବର୍ଷା ଝଡ଼ି ଦେଇ, ରଥ ଗର୍ଜନା କରୁଥିବା, ରାକ୍ଷସମାନେ ବର୍ଷା ଋତୁର ମେଘ ପରି ଚଳିଲେ। ଏହି ତୀର ବର୍ଷାରେ ହନୁମାନ ଏପରି ଢାକାଯାଇଲେ, ଯେପରି ଏକ ପାହାଡ଼ ମହାରାଜ ବର୍ଷାରେ ବିଲୀନ ହୋଇଯାଏ। ବାନର ଦ୍ରୁତ ଚଳି ତୀର ଓ ରଥର ଗତିକୁ ଲଙ୍ଘି, ଖୋଲା ଆକାଶରେ ହେଉଥିବା ସଂଘର୍ଷରେ ଚାଲିଲେ। ଧନୁଧରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଖେଳ କରୁଥିବା ହନୁମାନ ମେଘରେ ଧନୁ ଧରିଥିବା ବାୟୁଦେବ ପରି ଚମକୁଥିଲେ। ହନୁମାନ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନା କରି, ଏହି ବିଶାଳ ସେନାକୁ ଭୟଭୀତ କରି, ତୀବ୍ର ଗତି ଦେଖାଇଲେ। କିଛିକୁ ତାଙ୍କର ହାତରେ, କିଛିକୁ ପାଦରେ, କିଛିକୁ ମୁଠିରେ ଆଘାତ କଲେ; କିଛିକୁ ନଖରେ ଖଣ୍ଡିଦେଲେ। କିଛିକୁ ଛାତିରେ, କିଛିକୁ ଉରୁରେ ଚିକିଦେଲେ; କିଛିକୁ ତାଙ୍କର ଶବ୍ଦରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ। ଅବଶିଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ, ସମସ୍ତ ସେନା ଭୟରେ ଦଶ ଦିଗରେ ଭାଗିଗଲା। ହାତୀମାନେ କଠୋର ଶବ୍ଦରେ ମୁକୁଳିଲେ, ଘୋଡ଼ାମାନେ ଭୂମିରେ ତଳିଗଲେ, ଭୂମି ତୁଟି ଧ୍ୱଜ, ଚାତ୍ର, ପତାକାରେ ଭରିଗଲା। ରକ୍ତ ରାସ୍ତାରେ ବହିଲା, ଅନେକ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଉପଜିଲା; ଲଙ୍କା ଭୟଙ୍କର ରୂପ ନେଲା। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ହେବା ପରେ, ଦୀଘ୍ର ଶୌର୍ୟ ଶକ୍ତି ଅନ୍ଧାର ବାନର ଅବଶିଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ ଆଶା କରି, ପୁନଃ ସେହି ଦ୍ୱାରକୁ ଆସିଲେ। ଏଠାରେ ସୁନ୍ଦର କାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚଚାଳିଶ ଶ୍ଲୋକର ଶେଷ ହେଲା; ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗ ବାଲ୍ମୀକି ମୁନିଙ୍କ ଲେଖା ପ୍ରଥମ କାବ୍ୟ ରାମାୟଣର ଏକ ଅଂଶ। ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ ସୁନ୍ଦର କାଣ୍ଡର ଛଉଯାଳିଶ ଅଧ୍ୟାୟ। ମହାବଳୀ ବାନର ହନୁମାନ ଦ୍ୱାରା ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ପୁଅମାନେ ନିହତ ହେବା ଖବର ଶୁଣି, ରାବଣ ତାଙ୍କର ଭାବନା ଚାପି ଗୁପ୍ତ ରଖି, ଏକ ଉତ୍ତମ ଯୋଜନା କଲେ। ତାଙ୍କର ଦେଶର ପଞ୍ଚ ମୁଖ୍ୟ ସେନାପତି—ବିରୁପାକ୍ଷ, ୟୁପାକ୍ଷ, ଦୁର୍ଧର, ପ୍ରଘାସ, ଭାସକର୍ଣ୍ଣ—କୁ ଡାକିଲେ। ଦଶମୁଖ ରାବଣ ଏହି ଯୋଧ୍ୟମାନେ, ଯୋଜନାରେ ଦକ୍ଷ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଚଳ, ବାୟୁ ପରି ଶୀଘ୍ର, ହନୁମାନକୁ ଧରିବା ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ। “ସମସ୍ତେ ତୁମେ ଏହି ବିଶାଳ ସେନା ନେଇ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ, ହାତୀ ସହିତ, ବାନରକୁ ଦମନ କରିବାକୁ ଯାଉ। ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ଅନୁଯାୟୀ କରିବାକୁ। ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି, ମୁଁ ଭାବି ନାହିଁ ଯେ ଏହି ବାନର ସାଧାରଣ; ସେ ଏକ ଅସାଧାରଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ବାନର ଭାବି ମୁଁ ନିଜର ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରିପାରି ନାହିଁ; ଏହି ବିବରଣୀ ଅନୁଯାୟୀ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଏହିପରି ଭାବି ନାହିଁ। ବୋଧହୁଏ ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ତପୋବଳରେ ଆମର ନାଶ ନିମିତ୍ତ କରିଛନ୍ତି, କିମ୍ବା ସେ ନାଗ, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଦେବ, ଅସୁର, ବଡ଼ ଋଷି ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରନ୍ତି।” ଏଭଳି ଲଙ୍କାରେ ହନୁମାନଙ୍କ ଅସାଧାରଣ କ୍ରୀଡା ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲି ଥିଲା।