ରାକ୍ଷସମାନେ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଘେରି ରଖି ଥିଲେ, ଏହି ଦୃଶ୍ୟରେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ଦଳ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଉଥିଲା। ତେବେ ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ, ରୋଷରେ ଭରି, ଭୟଙ୍କର ଆକାର ଧାରଣ କଲେ। ସେ ବିଶାଳ, ସୁନାରେ ସଜିଥିବା ଏକ ଭୂମିକୁ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଉପ୍ରୁଟି ନେଲେ। ପରେ ହନୁମାନ ଏହି ଭୂମିକୁ ଚାରିପାଖରେ ଘୁମାଇଲେ; ଏହାର ଚାରିପାଖରେ ଅଗ୍ନି ଦେଖାଗଲା, ଏବଂ ଏହି ଭବନଟି ମଧ୍ୟ ଜ୍ୱଳି ଉଠିଲା। ଭବନ ଜ୍ୱଳିବାକୁ ଦେଖି, ବାନରମୁକ୍ତ ହନୁମାନ ଏକ ସଂଖ୍ୟା ରାକ୍ଷସମାନେ—ଏକ ସଂଖ୍ୟା ଶତ—କୁ ମାରିଦେଲେ, ଯେପରିକି ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ଭଜ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅସୁରମାନେ କୁ ନଷ୍ଟ କରିଥିଲେ। ଆକାଶରେ ଦିପ୍ତିମାନ ହୋଇ, ହନୁମାନ କହିଲେ: “ମୋ ପରି ହଜାର ହଜାର ବାନର ମହାପୁରୁଷମାନେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଆମେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ବାନରମୁକ୍ତମାନେ, ଶୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀରେ ଘୂରି ଚାଲୁଛୁ। କିଏ କିଏ ଦଶ ଗଜପତି ସମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, କିଏ ଦଶ ଗଜପତିରୁ ଦଶଗୁଣା ଶକ୍ତିଶାଳୀ, କିଏ ହଜାର ଗଜପତି ସମ ଶୌର୍ୟ ରହିଥିବା। କିଏ ବନ୍ଧା ବନ୍ଧା ନଦୀ ସମ ଶକ୍ତି, କିଏ ବାୟୁ ସମ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ଏବଂ କିଏ କିଏ ଅନନ୍ତ ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରିଥିବା ବାନରମୁକ୍ତ ଅଛନ୍ତି। ଏପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନରମାନେ, ଦାନ୍ତ ଓ ନଖରେ ସଜି, ଶତ, ଶତ ହଜାର, ନିୟୁତ, କୋଟି ସଂଖ୍ୟାରେ ଘେରି ଆସିବେ। ଏହି ବାନରମାନେ ସହିତ ଶୁଗ୍ରୀବ, ତୁମ ଜନ୍ମ ନଷ୍ଟ କରିବେ; ଲଙ୍କା ନଗର, ତୁମେ ଏବଂ ରାବଣ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା ପାଇବାର ଆଶା ନାହିଁ—ଏବେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ମହାବୀର ରାମଙ୍କ ସହିତ ବିରୋଧ ହୋଇଯାଇଛି।” ଏଠିରେ ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ଚୁଆଳିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା, ଏହି ମହାରାମାୟଣ ଓ ମୁନି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରଚନା। ଏବେ ଚୁଆଳିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାକ୍ଷସରାଜ ରାବଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ପ୍ରହସ୍ତର ପୁତ୍ର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଜମ୍ବୁମାଳୀ, ବଡ଼ ଦାନ୍ତ ଓ ଧନୁଷ ନେଇ, ଯୁଦ୍ଧକୁ ଆସିଲେ। ସେ ଲାଲ ମାଲା, ଲାଲ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧି, ମୁଣ୍ଡରେ ମାଲା ଓ ଚମକୁଥିବା କଣସୁତି ପିନ୍ଧି, ଚଉଡ଼ ଓ ଭୟଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଧାରଣ କରି, ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଜୟ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଧନୁଷ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଧନୁଷ ସମ, ବଡ଼ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ, ତାରେ ଦ୍ରୁତ ଓ ସୁନ୍ଦର ବାଣ ଲାଗିଥିଲା; ତାଙ୍କର ଧନୁଷ ଟାଣିବାକୁ ଆଗୁଆ ହେଲେ, ତାର ଶବ୍ଦ ମେଘ ଓ ବିଜୁଳି ଭଳି ହେଲା। ଧନୁଷର ଭୟଙ୍କର ଟାଣିରେ ଦିଗ୍ବିଦିଗ୍, ମଧ୍ୟ ଦିଗ୍, ଏବଂ ଆକାଶ ଶବ୍ଦରେ ଭରିଗଲା। ଜମ୍ବୁମାଳୀ ଗଧା ଦ୍ୱାରା ଚଳିଥିବା ରଥରେ ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ତ୍ୱରିତ ହନୁମାନ ଖୁସି ହେଇ ଉଚ୍ଚ ରୋଷ କଲେ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଜମ୍ବୁମାଳୀ ହନୁମାନଙ୍କୁ, ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାର ଉପରେ ଦଢ଼ିଥିବା ବାନରମୁକ୍ତ କୁ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଚନ୍ଦ୍ରକାର ବାଣରେ ମୁଖ, ବିଦ୍ଧ ବାଣରେ ମୁଣ୍ଡ, ଦଶ ଲୋହା ବାଣରେ ହନୁମାନଙ୍କ ଦୁଇ ହାତକୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ମୁଖରେ ତାମ୍ର ବାଣ ବିଦ୍ଧ ହୋଇ, ଏହା ଶରତର ହାସି ମାନ୍ୟ ମନ୍ଦାର ଫୁଲ ଭଳି ଲାଗିଲା। ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗିଥିବା ମୁଖ ଆକାଶର ମହାପଦ୍ମ ଭଳି ଚମକୁଥିଲା, ଚନ୍ଦନ ତଳ ଭଳି ଶୋଭା ପାଉଥିଲା। ରାକ୍ଷସ ବାଣରେ ଆକ୍ରମିତ ହୋଇ, ମହାବୀର ହନୁମାନ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ; ସେ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ବଡ଼ ପଥର ଦେଖିଲେ। ଶକ୍ତିରେ ଏହି ପଥରକୁ ଉପ୍ରୁଟି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବରେ ଫିଙ୍ଗିଲେ; ରାକ୍ଷସ କ୍ରୋଧରେ ଦଶ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଭିଦ୍ଧ କଲେ। ଏହି ପ୍ରୟାସ ବିଫଳ ଦେଖି, ହନୁମାନ ଦୀପ୍ତିମାନ ଶୌର୍ୟରେ, ଶକ୍ତିରେ ଭରି, ଏକ ବଡ଼ ସାଲ ଗଛକୁ ଉପ୍ରୁଟି ଘୁମାଇଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଜମ୍ବୁମାଳୀ ଅନେକ ବାଣ ଫିଙ୍ଗିଲେ। ସେ ସାଲ ଗଛକୁ ଚାରି ବାଣରେ କାଟିଦେଲେ, ପାଞ୍ଚ ବାଣରେ ବାନରମୁକ୍ତଙ୍କ ହାତକୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ଏକ ବାଣରେ ମୁଣ୍ଡକୁ ଏବଂ ଦଶ ବାଣରେ ଛାତିକୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ହନୁମାନଙ୍କ ଶରୀର ବାଣରେ ଭରିଗଲା, ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା; ସେ ଏହି ଲୋହା ଗଦାକୁ ନେଇ, ତ୍ୱରିତ ଘୁମାଇଲେ। ଅସାଧାରଣ ଶକ୍ତି ଓ ଦ୍ରୁତଗତିରେ, ଗଦାକୁ ଘୁମାଇ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଜମ୍ବୁମାଳୀଙ୍କ ବଡ଼ ଛାତିରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତିରେ ଆଘାତ କଲେ। ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ, ହାତ, ଗୁଡ଼ି, ଧନୁଷ, ରଥ, ଗଧା, ବାଣ—କିଛି ରହିଲା ନାହିଁ। ଏପରି ଶକ୍ତିରେ ଆଘାତିତ ହୋଇ, ଜମ୍ବୁମାଳୀ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ; ତାଙ୍କ ଅଳଙ୍କାର ଓ ଅଙ୍ଗ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହେଇଗଲା। ପ୍ରହସ୍ତପୁତ୍ର ଜମ୍ବୁମାଳୀ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦୂତମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ଶୁଣି, ରାବଣ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଭରି, ଚକ୍ଷୁ ତାମ୍ର ଭଳି ଲାଗିଲା। ପ୍ରହସ୍ତର ମହାପୁତ୍ରଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖି, ରାକ୍ଷସମାନେ ରାତିରେ ଚଳିଥିବା ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଅଧିପତି ରାବଣ, ତ୍ୱରିତ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀପୁତ୍ରମାନେ, ମଧ୍ୟମ ଶକ୍ତି ଓ ଶୌର୍ୟ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ସତ୍ତ୍ୱରେ ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ। ଏଠିରେ ପଞ୍ଚଚୁଆଳିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାକ୍ଷସ ରାଜାଙ୍କ ଉତ୍ସାହରେ, ମନ୍ତ୍ରୀପୁତ୍ରମାନେ, ସାତଜଣ ଦୀପ୍ତିମାନ ଅଗ୍ନି ଭଳି, ଏହି ରାଜପାଳ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ। ସୁନାରେ ଘେରିଥିବା ଝାଲି, ବଡ଼ ବ୍ୟାନର, ଏବଂ ବଡ଼ ରଥ, ତାଙ୍କ ସହିତ ଆଗୁଆ ହେଲେ; ରଥଗୁଡ଼ିକ ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଚଳି, ମେଘର ଭଳି ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲା। ସେମାନେ ତାପିତ ସୁନାରେ ସଜିଥିବା ଧନୁଷ ନେଇ, ଖୁସିରେ ଧନୁଷ ଟାଣିଲେ; ଏହା ମେଘ ଭଳି ବିଜୁଳି ଚମକୁଥିଲା। ଏହି ଯୋଧାମାନେର ମାତାମାନେ, ଦୂତମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ଶୁଣି, ଦୁଃଖରେ ଭରି, ନିଜ ପରିବାର ଓ ମିତ୍ରମାନେ ସହିତ ଶୋକ କରିଲେ। ସେମାନେ ତାପିତ ସୁନାରେ ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧି, ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଦ୍ୱାର ଉପରେ ଦଢ଼ିଥିବା ହନୁମାନଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଚାଲିଲେ। ଚାରିପାଖରେ ବାଣର ଝରଣା ଫିଙ୍ଗିଲେ, ତାଙ୍କର ରଥ ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲା; ଏହି ରାକ୍ଷସମାନେ ବର୍ଷାକାଳର ମେଘ ଭଳି ଚଳିଥିଲେ। ହନୁମାନ ଏହି ବାଣ ଝରଣାରେ ଆବୃତ ହୋଇଗଲେ; ତାଙ୍କ ଆକାର ଏପରି ଚାପି ଗଲା, ଯେପରିକି ବର୍ଷାରେ ଆବୃତ ପାହାଡ଼ ରାଜା। ଏପରି ଦୃଢ଼ ଯୁଦ୍ଧ ଓ ଭୟଙ୍କର ଦୃଶ୍ୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଗୁଡ଼ିକରେ ଉତ୍ତରାଧିକ ବର୍ଣ୍ନିତ ହୋଇଛି।