ବ୍ରହ୍ମା ମହାମୁନି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ଶ୍ଲୋକଟି ଯେପରି ରଚିତ ହୋଇଛି, ସେଇପରି ରହୁ। ଏଠାରେ ଆଉ ବିଚାର କରିବାକୁ ଦରକାର ନାହିଁ। ମୋ ଇଚ୍ଛାବଳେ ଏହି ସରସ୍ୱତୀ ତୁମ ମନରେ ଉଦିତ ହୋଇଛି, ମୁନିବର। ଏବେ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଜଗତ ପାଇଁ ଧର୍ମଶୀଳ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚରିତ୍ର ରଚନା କର। ତୁମେ ଯେପରି ନାରଦଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିଥିଲେ, ସେଇପରି ରାମଙ୍କ ଗୁପ୍ତ ଓ ପ୍ରକାଶ୍ୟ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ ଉପସ୍ଥାପନ କର। ରାମ, ସୌମିତ୍ରି, ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ଓ ଵୈଦେହୀଙ୍କ ସହ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଯାହା ହୋଇଥିଲା, ଖୋଲା ହେଉ କିମ୍ବା ଗୁପ୍ତ, ସେସବୁ ତୁମେ ଜାଣିପାରିବା। ଏହି କାବ୍ୟରେ କେବେ ମିଥ୍ୟା ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବ ନାହିଁ। ତୁମେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପବିତ୍ର ଚରିତ୍ରକୁ ଶ୍ଲୋକରେ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଭାବରେ ରଚନା କର, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୃଥିବୀରେ ପାହାଡ଼ ଓ ନଦୀ ଅଛି। ତୁମେ ଯେଉଁଠି ରାମାୟଣ ରଚିବ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଗାଥା ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲିଥିବ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ଉପରେ ଓ ତଳେ ଲୋକମାନଙ୍କ ସହ ରହିବ। ଏପରି କହି, ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ବ୍ରହ୍ମା ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ ଓ ପୂଜ୍ୟ ବାଲ୍ମୀକି ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ଓ ବିସ୍ମୟରେ ଅପସାରଣ କଲେ। ତା’ପରେ, ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ସେଇ ଶ୍ଲୋକଟିକୁ ବାରମ୍ବାର ଗାଇଲେ, ଆନନ୍ଦ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ମହାମୁନି ଚାରିପଦୀ ଛନ୍ଦରେ ଯେଉଁ ଶ୍ଲୋକ ଗାଇଥିଲେ, ତାହା ପୁନଃପୁନଃ ପାଠ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ କବିତାରେ ପରିଣତ ହେଲା। ଶୁଦ୍ଧ ମନବଳି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ମନରେ ଏହି ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ଉଦିଲା—'ମୁଁ ଏହିପରି ଶ୍ଲୋକରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାମାୟଣ ରଚନା କରିବି।' ଉତ୍ତମ ଅର୍ଥ, ଶବ୍ଦ ଓ ଭାବରେ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ଏହି କବିତା ଦ୍ୱାରା ବାଲ୍ମୀକି ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଯଶସ୍ୱୀ କଥାକୁ ପ୍ରସ୍ତାବନା କଲେ; ଶତ-ଶତ ଶ୍ଲୋକରେ ସମାନ ଛନ୍ଦ ଓ ମାପ ରେ ଏହି କବିତା ରଚିଗଲେ। ଉଚିତ ସମାସ, ଯୋଗ, ମଧୁର ଓ ଭଲ ଗଠିତ ବାକ୍ୟରେ ମୁନି ବାଲ୍ମୀକି ଯେଉଁ ରାଘବଙ୍କ ଦଶମୁଖ ବଧ କଥା ରଚନା କଲେ, ତାହା ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଏହା ହେଉଛି ମହାନ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ତୃତୀୟ ସର୍ଗ। ବାଲ୍ମୀକି ସମସ୍ତ ଘଟଣା ତଥା ତା’ର ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ ଉପକାରିତା ଶୁଣି, ପୁନି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ସେଇ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ଉପରେ ଘଟିଥିବା କଥା ଅନ୍ୱେଷଣ କଲେ। ପବିତ୍ର ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଅଚମନ କରି, କୁଶ ଚଟାଇରେ ପୂର୍ବଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ହାତ ଜୋଡି ଦଣ୍ଡବତ୍ କରି, ସେ ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଘଟଣାବଳୀ ଅନ୍ୱେଷଣ କଲେ। ସେ ହସିବା, କଥାବାର୍ତ୍ତା, ଚଳାଚଳ ଓ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟାକଳାପ ଭଲଭାବେ ଓ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅବଲୋକନ କଲେ, ଧର୍ମର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା। ଏବଂ ଏଭଳି, ରାମ ଯେଉଁଠି ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରହିଥିଲେ, ସେ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଅରଣ୍ୟରେ ଘୁରୁଥିବା ସମୟରେ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା, ସେସବୁକୁ ତଦନ୍ତ କଲେ। ତା’ପରେ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ଅବସ୍ଥିତ ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା ସମସ୍ତ ପୂର୍ବ ଘଟଣାକୁ ଏମିତି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖିଲେ, ଯେପରି ହାତରେ ଫଳ ଦେଖାଯାଏ। ଏହିପରି ସତ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦେଖି, ମହାମନା ବାଲ୍ମୀକି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଆନନ୍ଦଦାୟକ କଥା ରଚନା ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ। ଏହି କବ୍ୟ ଅର୍ଥ, କାମ, ଧର୍ମ ଗୁଣରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥର ଉତ୍କର୍ଷ ଦ୍ୱାରା ବିସ୍ତୃତ, ଯେଉଁଠି ଶୁଣିଲେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୋହିତ କରେ, ମଣିମାଣି ତଳ ଭରିଥିବା ସାଗର ପରି ଆନନ୍ଦଦାୟକ। ଯେପରି ନାରଦ ମହାମୁନି ପୂର୍ବରୁ ଏହି କଥା କହିଥିଲେ, ବାଲ୍ମୀକି ମୁନି ସେଇପରି ରଘୁବଂଶ ଗାଥା ରଚନା କଲେ। ଏହି କଥାରେ ରହିଛି—ରାମଙ୍କ ଜନ୍ମ, ତାଙ୍କ ଶୌର୍ୟ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରେମ, ଲୋକମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟତା, ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ସାଧୁତା ଓ ସତ୍ୟବ୍ରତ ଚରିତ୍ର; ବିଭିନ୍ନ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଘଟଣା, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସହ ମିଳନ, ଜାନକୀ ବିବାହ, ଧନୁର୍ଭଙ୍ଗ; ରାମ ଓ ପରଶୁରାମଙ୍କ ବିବାଦ, ଦଶରଥଙ୍କ ଗୁଣ, ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଓ କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟତା; ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ବାଧା, ବନବାସ, ରାଜାଙ୍କ ଶୋକ ଓ ବିଲାପ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ପରଲୋକଗମନ; ଜନତାଙ୍କ ଦୁଃଖ, ତାଙ୍କ ଦୂରକରା, ନିଶାଦରାଜ ସହ ସଂଳାପ, ରଥିକଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ; ଗଙ୍ଗା ପାର୍ ହେବା, ଭୃଗୁବଂଶୀ ଭରଦ୍ୱାଜ ସହ ମିଳନ, ତାଙ୍କ ଅନୁମତି, ଚିତ୍ରକୂଟ ଦର୍ଶନ; ଆଶ୍ରମ ନିର୍ମାଣ, ଭରତଙ୍କ ଆଗମନ, ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ତାବ, ପିତାଙ୍କ ପିଣ୍ଡଦାନ; ପାଦୁକା ଅଭିଷେକ, ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ବାସ, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ଯାତ୍ରା, ବିରାଧ ବଧ; ଶରଭଙ୍ଗ ସହ ମିଳନ, ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣ ସଙ୍ଗମ, ଅନସୂୟା କଥା, ଶୁଭ୍ର ଚନ୍ଦନ ଦାନ; ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ସହ ମିଳନ, ଧନୁ ଗ୍ରହଣ, ଶୂର୍ପଣଖା ସମ୍ବାଦ ଓ ତାଙ୍କ ବିକୃତି; ଖର ଓ ତ୍ରିଶିରା ବଧ, ରାବଣଙ୍କ ଉତ୍ଥାନ, ମାରୀଚ ବଧ ଓ ଵୈଦେହୀ ହରଣ; ରାଘବଙ୍କ ବିଲାପ, ଗୃଧ୍ରରାଜ ବଧ, କବନ୍ଧ ସଙ୍ଗମ, ପମ୍ପା ସରୋବର ଦର୍ଶନ; ଶବରୀ ସହ ମିଳନ, ଫଳମୂଳ ଉପରେ ଜୀବନ, ପମ୍ପାରେ ବିଲାପ, ହନୁମାନଙ୍କ ସହ ମିଳନ; ଋଷ୍ୟମୂକ ପର୍ବତ ଯାତ୍ରା, ସୁଗ୍ରୀବ ସହ ମିଳନ, ବିଶ୍ୱାସ ଓ ସଖ୍ୟତା ସ୍ଥାପନ, ବାଲି-ସୁଗ୍ରୀବ ସଂଘର୍ଷ; ବାଲି ବଧ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ପୁନଃସ୍ଥାପନ, ତାରାଙ୍କ ବିଲାପ, ଚୁକ୍ତି, ବର୍ଷାରୁତୁ ଅତିବାସ; ସିଂହ ସମ ରାଘବଙ୍କ କ୍ରୋଧ, ବଳ ସଂଗ୍ରହ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦୂତ ପଠାନ୍ତି, ପୃଥିବୀକୁ ଖବର; ଅଙ୍ଗୁଠି ଦାନ, ଭଲୂକ ଗୁହା ଦର୍ଶନ, ଉପବାସ ନିଷ୍ଠା, ସମ୍ପାତି ସଙ୍ଗମ; ପର୍ବତ ଆରୋହଣ, ସମୁଦ୍ର ଲାଘନ, ସମୁଦ୍ରର ବାଣୀ, ମୈନାକ ପର୍ବତ ଦର୍ଶନ। ଏହିପରି ମହାମୁନି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଏହି ରାମାୟଣ, ଯେଉଁଠି ଦିନ ମଧୁର ଶ୍ଲୋକରେ ଲୋକମାନେ ଶୁଣିଥିବେ, ସେଉଁଠି ଏହି ପବିତ୍ର କଥା ଜଗତରେ ଚିରଂଜୀବୀ ରହିଥିବ।