ଅଶୋକ ମଲ୍ଲିକା ଫୁଲ ଗୁଛ ଭଳି ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଗୋଲାପୀ ରଙ୍ଗର ନୟନ ଥିବା, ମୃଦୁ ଓ ନମ୍ର କଥା କହୁଥିବା ଏକ ବାନରକୁ ଦେଖିଲେ ସୀତା। ସେ ବାନରଟି ଆଦର ଭରା ଭାବରେ ଉଭୟ ହାତ ଜୋଡି ଉଭୟ ଚକ୍ଷୁ ନମ୍ରତାରେ ଭରି, ସେଠି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲା। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ମୈଥିଳୀ ସୀତା ଅତିଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ଓ ମନେ ମନେ ଭାବିଲେ—ଏହି ବାନରର ସ୍ୱଭାବ ଭୟଙ୍କର, ତାଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଯିବା ଅସମ୍ଭବ, ଦେଖିବା ମଧ୍ୟ କଠିନ। ଏହି ଭାବନାରେ ସେ ପୁଣି ଅସ୍ମିତ ଓ ଭୟରେ ଜଡିତ ହେଲେ। ଭୟ ଓ ଅସ୍ମିତାରେ ଅତି କ୍ଳାନ୍ତ, ସୀତା ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରି, ‘ରାମ!’ ଓ ‘ଲକ୍ଷ୍ମଣ!’ ବୋଲି ଦୟାନୀୟ ଭାବେ ଚିତ୍କାର କଲେ। ହଠାତ୍ ସୀତା ମୃଦୁ ଓ ନିମ୍ନ ସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିଲେ; ଏବଂ ସେଠି ପୁଣି ନମ୍ରତାରେ ଆସୁଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାନରକୁ ଦେଖି, ‘ଏ ନିଶ୍ଚିତ ଏକ ସ୍ୱପ୍ନ’ ବୋଲି ଭାବିଲେ। ସେ ତାହାର ବିସ୍ତୃତ ମୁଖ ଓ ଭୂକୁଣ୍ଡଳ ଦେଖି, ଏହି ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ରଙ୍ଗର, ପ୍ରଜ୍ଞାରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ପବନପୁତ୍ର ହନୁମାନଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ସୀତା ଏପରି ଭୟଭିତ ହେଲେ ଯେ, ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଯେପରି ଦେହ ଛାଡି ଚାଲିଯିବା ପରି ଲାଗିଲା। ବହୁ ଖେପ ପରେ ହୁଶ ଆସିଲା, ଏବଂ ସେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ—‘ଆଜି ମୁଁ ଏହି ବିଚିତ୍ର ବାନରକୁ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖିଛି, ଯାହା ସ୍ୱପ୍ନଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିଷିଦ୍ଧ। ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ମୋ ପିତା ଜନକ ରାଜା ସୁରକ୍ଷିତ ରହନ୍ତୁ।’ ତଥାପି, ସେ ପୁଣି ଭାବିଲେ—‘ଏହା ସ୍ୱପ୍ନ ନୁହେଁ, କାରଣ ମୁଁ ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଉନ୍ମନା ହୋଇ ନିଦ୍ରା ବିହୀନ। ଯେଉଁ ଦିନରୁ ସେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ମୁଖର ରାମଙ୍କୁ ହରାଇଛି, ସେଉଁଠାରୁ ମୋତେ କେବେ ଆନନ୍ଦ ମିଳିନାହିଁ।’ ସୀତା ଚିନ୍ତା କରିଲେ—‘ମୁଁ ସଦା ଚିନ୍ତା ଓ କଥାରେ ମାତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, ତାଙ୍କୁ ମନେ କରେ, ତାଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କଥା ଓ ଦୃଶ୍ୟ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖେ ନାହିଁ, ଶୁଣେ ନାହିଁ। ଆଜି ମୋତେ ତାଙ୍କ ପ୍ରେମରେ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି, ମୋ ସମଗ୍ର ଚେତନା ତାଙ୍କ ଉପରେ ଅଭିମୁଖ, ଏହି କାରଣରୁ ସବୁ ଦେଖିବା ଓ ଶୁଣିବା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ନେଇ।’ ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ—‘ଏହା କ’ଣ ମୋର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଲା? ମୁଁ ମନେ ମନେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରେ—ଏହି ରୂପ ଏଠାରେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ଏହି ଏକ ମଧୁର ଦୃଶ୍ୟ ମୋ ସାମ୍ନାରେ କଥା କହୁଛି।’ ତା’ପରେ ସୀତା ବାଚସ୍ପତି, ବଜ୍ରଧାରୀ, ସ୍ୱୟଂଭୂ ଓ ଅଗ୍ନିଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ—‘ଏଇ ବନବାସୀ ଯେ ମୋ ସାମ୍ନାରେ କହିଛନ୍ତି, ତାହା ସତ୍ୟ ହେଉ, ଅନ୍ୟଥା ନ ହେଉ।’ ଏହିପରି ଚିନ୍ତା ଓ ଭାବନା ମଧ୍ୟରେ, ଏବେ ମହାବଳୀ ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ ଗଛରୁ ଅବତରି, କୋରଲ ଭଳି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ମୁଖରେ, ନମ୍ର ଓ ଦୁଃଖିତ ଭାବରେ ଆସି, ସୀତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଓ ଶିର ନମାଇଲେ। ହନୁମାନ, ଦୁଇ ହାତ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଜୋଡି, ମୃଦୁ କଥାରେ ସୀତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—‘ଅଘ ଭିନ୍ନ, କମଳ ଦଳ ନୟନ ଥିବା ମହିଳା, ମେଳା ରେଶମ ପିନ୍ଧି, ଏହି ଗଛର ଏଡ଼ିରେ କିଏ ତୁମେ? କାହିଁକି ଦୁଃଖର ଅଶ୍ରୁ ତୁମ ଚକ୍ଷୁରୁ ଝରୁଛି, କମଳ ଓ ପଳାଶ ପତ୍ରରେ ଜଳ ଝରିବା ପରି? ଦେବତା, ଅସୁର, ନାଗ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ରାକ୍ଷସ, ଯକ୍ଷ କିମ୍ବା କିନ୍ନର ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ତୁମେ, ରୂପସୀ? କିମ୍ବା ରୁଦ୍ର, ମାରୁତ, ବସୁ କିମ୍ବା ଦେବୀ? ରୋହିଣୀ ତୁମେ, ଯିଏ ଚନ୍ଦ୍ରମାଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଭୂଲୋକକୁ ପଡ଼ିଛି? କିମ୍ବା କଳାନୟନୀ, ତୁମେ ତାପସ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅରୁନ୍ଧତୀ, ଯିଏ କ୍ରୋଧ କିମ୍ବା ମୋହରେ ସ୍୵ାମୀ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଦେଇଛନ୍ତି? ‘ତୁମ ବର୍ଣ୍ଣ, ଶୋକ, ଏବଂ ମାଟିକୁ ଛୁଅ, ଏହା ଦେଖି ମୁଁ ଭାବୁଛି ତୁମେ ଦେବୀ ନୁହଁ—ରାଜାଙ୍କ ରାଣୀ ହେବାର ଚିହ୍ନ ଦେଖୁଛି। ଯଦି ତୁମେ ସୀତା, ଯିଏ ଜନସ୍ଥାନରୁ ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଳପୂର୍ବକ ଧରାଯାଇଥିଲେ, ତେବେ ମୁଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ, ମୋ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦିଅ। ତୁମ ନମ୍ରତା, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପ ଓ ତାପସୀବେଶ ଦେଖି, ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଭାବୁଛି ତୁମେ ରାମଙ୍କ ରାଣୀ।’ ହନୁମାନଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସୀତା ରାମଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଇ, ଗଛ ଉପରୁ ଥିବା ହନୁମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—‘ମୁଁ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ବଧୁ, ଶତ୍ରୁସେନା ନାଶକ, ଭୂଲୋକରେ ସିଂହ ସଦୃଶ ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ଆତ୍ମଜ୍ଞ, ଏବଂ ବିଦେହର ମହାତ୍ମା ରାଜା ଜନକଙ୍କ କନ୍ୟା। ମୋର ନାମ ସୀତା, ମୁଁ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ରାମଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା। ‘ବାର ଦିନ ମୁଁ ରାମଙ୍କ ଗୃହରେ ମାନବୀୟ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରି, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଥିଲି। ତ୍ରୟୋଦଶ ବର୍ଷରେ ରାଜା ଏବଂ ପୁରୋହିତମାନେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ସେ ସମୟରେ କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଯଦି ରାମ ରାଜ୍ୟାଭିଷିକ୍ତ ହେବେ, ତେବେ ମୁଁ ଖାଇବି ନାହିଁ, ପିଇବି ନାହିଁ, ଏହି ମୋ ଜୀବନର ସେଷ। ଯେ ପ୍ରେମରେ ତୁମେ ମୋତେ ଦିଆଥିବା ବର, ତାହା ଫଳବତୀ କର, ରାମଙ୍କୁ ବନକୁ ପଠା।" ‘ସତ୍ୟଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରାଜା, ଏହି କଠୋର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଆଗରୁ ଦିଆଥିବା ବର ସ୍ମରଣ କରି, ଦୁଃଖରେ ଭାସିଗଲେ। ବୟସ୍କ ଓ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ରାଜା, କାନ୍ଦିକାନ୍ଦି ତାଙ୍କ ପ୍ରଶଂସିତ ପ୍ରଥମ ପୁତ୍ରକୁ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ରାମ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ଅନ୍ତଃକରଣରେ ଗ୍ରହଣ କରି, ଆନନ୍ଦର ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଠାରୁ ବଡ଼, ତାହାକୁ ଶବ୍ଦରେ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ‘ସତ୍ୟବାନ୍ ରାମ ଦେବାକୁ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି, ନେବାକୁ ନୁହଁ; ସେ କେବେ ମିଥ୍ୟା କହନ୍ତି ନାହିଁ, ଜୀବନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସତ୍ୟ କଥା କହନ୍ତି। ରାମ, ତାଙ୍କ ମୂଲ୍ୟବାନ ଉପର୍ଣ୍ଣ ବସ୍ତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରି, ମନରେ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କଲେ ଓ ମୋତେ ତାଙ୍କ ମାତାଙ୍କ ହସ୍ତେ ସମର୍ପଣ କଲେ।