ଏହି କଥା ଆମେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭରିତ ହୃଦୟରେ ଶୁଣିବା—ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଦଂଶରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ଏକ ମହାନ ରାଜା ଥିଲେ, ଯିଏ ରାଜର୍ଷିମାନେ ଯେପରି ବୃତ୍ତି ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେମାନଙ୍କ ସମାନ ଏବଂ ଶକ୍ତିରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଦୃଢ଼। ସେ ଅହିଂସାକୁ ପ୍ରମୋଦିତ କରୁଥିଲେ, ଲୋଭର ଅଭାବ ତାଙ୍କ ଭିତରେ ଥିଲା, ଦୟାଶୀଳ ଏବଂ ସତ୍ୟର ପ୍ରତି ଅଟୁଟ ସାହସ ଥିଲା। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ପ୍ରମୁଖ ଭାବେ, ସେ ଧନ୍ୟ ଓ ସମୃଦ୍ଧିରେ ଶୋଭିତ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଦେହରେ ରାଜଚିହ୍ନ ଥିଲା, ଅପାର ତେଜ ରହିଥିଲା, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବୃଷଭ ପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥିଲେ, ଚାରିଦିଗରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ, ସେ ନିଜେ ଖୁସି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଖୁସି ଥିବାକୁ ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ମହାନ ରାଜାଙ୍କର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ ଏବଂ ବଡ଼ ପୁଅ ଥିଲେ ରାମ, ଯାହାଙ୍କ ମୁହଁ ଚାନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଶୋଭାମୟ, ବିବେକଶୀଳ ଓ ଧନୁଷ୍ଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସେ ନିଜ ଚରିତ୍ରକୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ପ୍ରଜାକୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ଶତ୍ରୁମାନେ ଉପରେ ଭୟଙ୍କର ହୋଇଥିଲେ, ଧର୍ମକୁ ଅବିଚଳ ଭାବରେ ପାଳନ କରୁଥିଲେ। ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ମାନି, ଯିଏ ବୟସ୍କ ଏବଂ ସତ୍ୟବ୍ରତ, ସେ ନିଜ ଭାଇ ଓ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହିତ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ। ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଶିକାର କରିବା ସମୟରେ, ସେ ଅନେକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାୟାବୀ ରାକ୍ଷସମାନେଙ୍କୁ ବଧ କଲେ। ଜନସ୍ଥାନରେ ଖରା ଓ ଦୂଷଣଙ୍କ ବଧ ଘଟିଥିବା ଖବର ଶୁଣି, ରାବଣ ରୋଷରେ ଜାନକୀ, ଅର୍ଥାତ୍ ସୀତାଙ୍କୁ ଅପହରଣ କଲେ। ମାୟା ହରିଣ ରୂପ ନେଇ ରାମଙ୍କୁ ଛଳନା କରି, ରାବଣ ରାମ ତାଙ୍କୁ ଖୋଜୁଥିବାବେଳେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ସୀତାଙ୍କୁ ଅପହରଣ କଲେ। ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ରାମଙ୍କ ମକଡ଼ ବନ୍ଧୁ ସୁଗ୍ରୀବ ସହିତ ମିଳିଲେ; ପରେ ରାମ ଶତ୍ରୁନଗର ବିଜେତା ଭାବେ ବାଲୀଙ୍କୁ ବଧ କଲେ। ସେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ମକଡ଼ ରାଜ୍ୟ ଫେରାଇଲେ; ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଅନେକ ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରୁଥିବା ମନ୍ଦ୍ରିମାନେ ହଜାର-ହଜାର ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ ସେଇ ଦେବୀଙ୍କୁ ଖୋଜିଲେ। ସମ୍ପାତିଙ୍କ କଥା ଅନୁସରି ମୁଁ, ଅର୍ଥାତ୍ ହନୁମାନ, ଏହି ଶତଯୋଜନ ବ୍ୟାପ୍ତ ସମୁଦ୍ର ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରିଲି। ସେଇ ବିସ୍ତୃତ ନୟନବାଳୀ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଲାଗି ମୁଁ ବେଗରେ ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଲି; ଏବଂ ତାଙ୍କର ରୂପ, ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଯେପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଥିଲା, ସେପରି ଦେଖିଲି। ରାମଙ୍କ ନିଜ ମୁଖରୁ ଶୁଣିଲି ଯେ, ମୁଁ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିପାରିଛି; ଏପରି କହି, ମହାବଳୀ ବାନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହନୁମାନ ନିରବ ହେଲେ। ଏହି ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି, ଜାନକୀ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଗଲେ; ତାଙ୍କର ଚୁଲି ଗୋଳାକାର ଅଂତରେ ଶୋଭିତ, ସୁନ୍ଦର କେଶରେ ମୁଁଡ଼ ଢାକା, ଭୟଭୀତ ସୀତା ମୁଁହ ଉପରେ ତୁଳି ଶିମ୍ଶପା ଗଛ ଦିଗରେ ଦେଖିଲେ। ବାନରଙ୍କ ଉପରେ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସୀତା ଚାରିପଟେ ଦେଖିଲେ ଏବଂ ମନରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୃଦୟରେ ରାମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି। ସେ ତିନି ଦିଗରେ ଚାହିଁ, ତାଳ, ଉପର, ତଳ ସବୁଠାରେ ଦେଖି, କପିରାଜଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ, ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଥିଏ ଦିଗନ୍ତରେ ଉଦିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଶୋଭିତ ଏବଂ ଅପାର ମନ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଶୁଣ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ଏଠି ତିରିଶି-ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ସୀତା ଦେଖିଲେ, ଗଛର ଡାଳି ମଧ୍ୟରେ ଲୁଚି ରହିଥିବା ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି, ଯେଉଁଥିଏ ଧଳା ବାର୍କ ପିନ୍ଧିଥିବା, ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ, ମେଘ ମାଳା ପରି ଶୋଭାମୟ। ସେଠି ସୀତା ଏକ ବାନରକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଥିଏ ବିନମ୍ର ଓ ମୃଦୁ ଭାଷା କହୁଥିଲେ, ଅଶୋକ ଫୁଲ ଗୁଚ୍ଛ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଗଳିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପରି ଅଲୋକିକ। ଏହିପରି ବାନର ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦେଖି, ମୈଥିଲୀ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଗଲେ ଏବଂ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। "ଅହଁ, ଏହି ବାନରର ସ୍ୱଭାବ ଭୟଙ୍କର, ତାଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଯିବା ଅସମ୍ଭବ," ବୋଲି ଭାବି, ସେ ପୁଣି ଅସ୍ମିତ ହେଲେ। ଅତ୍ୟଧିକ ବିଷଣ୍ଣ ହୋଇ, ସୀତା ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ, ଭୟ ଓ ଭ୍ରମରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରି, "ରାମ!" ଏବଂ "ଲକ୍ଷ୍ମଣ!" ବୋଲି କହିଲେ। ହଠାତ୍ ସୀତା ନିମ୍ନ ସ୍ୱରରେ କନ୍ଦିଲେ; ପରେ, ବାନର ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ବିନମ୍ରତାରେ ନିକଟକୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ସେ ଭାବିଲେ, "ଏହିଟି ନିଶ୍ଚୟ ଏକ ସ୍ୱପ୍ନ।" ସେ ମକଡ଼ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଶସ୍ତ ଜହ୍ନୁ ମୁହଁକୁ ଯେପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଥିଲା, ତାହା ଦେଖିଲେ; ସେଇ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ବାନର, ବାୟୁପୁତ୍ର, ପ୍ରଜ୍ଞାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସବୁଠାରୁ ମୂଲ୍ୟବାନ୍। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସୀତା ଗହୀର ଆତଙ୍କରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ, ମନେ ଲାଗିଲା ଯେ ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ିଦେଲେ; ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ନିଜକୁ ସ୍ଥିର କରି, ଏହି ବିସ୍ତୃତ ନୟନବାଳୀ ମହିଳା ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେ ଭାବିଲେ, "ଆଜି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ବାନରକୁ ଦେଖିଛି, ଯାହା ସ୍ୱପ୍ନଶାସ୍ତ୍ରରେ ବର୍ଜିତ। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୁସ୍ଥ ରହୁନ୍ତୁ, ମୋର ପିତା ଜନକ ମହାରାଜ ମଧ୍ୟ।" ପୁଣି ଚିନ୍ତା କଲେ, "ଏହା ସ୍ୱପ୍ନ ନୁହେଁ, କାରଣ ମୁଁ ଶୋଇ ନାହିଁ—ଦୁଃଖ ଓ ବିୟୋଗରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ। ଯେଉଁଦିନ ରାମଙ୍କୁ ହରାଇଲି, ସେଦିନରୁ ମୋତେ କେବେ ଆନନ୍ଦ ମିଳିନାହିଁ।" "ସବୁବେଳେ ମନେ ଓ କଥାରେ ମୁଁ 'ରାମ, ରାମ' ବୋଲି କହେ, ତାଙ୍କୁ ମନେ କରେ, ତାଙ୍କ ସମ୍ପର୍କିତ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଶବ୍ଦ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖେ ନାହିଁ।" "ଆଜି ମୁଁ ତାଙ୍କର ପ୍ରେମରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୃଦୟରେ ତାଙ୍କୁ ଭାବୁଛି; ତାଙ୍କୁ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖେ ନାହିଁ, ଶୁଣେ ନାହିଁ।" "କି ଏହା ମୋର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଲା? ମୁଁ ମନେ ଚିନ୍ତା କରେ, କାରଣ ତାଙ୍କ ରୂପ ଏଠାରେ ନାହିଁ—ତଥାପି ଏଠି ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଆକୃତି ମୋ ସାମ୍ନାରେ କଥା କହୁଛି।" "ବାଚସ୍ପତି, ବଜ୍ରଧାରୀ, ସ୍ୱୟଂଭୂ ଓ ଅଗ୍ନିଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର! ଏଠି ଏହି ଅରଣ୍ୟବାସୀ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ତାହା ନିଶ୍ଚୟ ପୂରଣ ହେଉ—ଅନ୍ୟଥା ହେଉନାହିଁ।" ଏଠି ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ତିରିଶି-ତୃତୀୟ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।