ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ଏକ ମହାନ ରାଜା ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଦଶରଥ। ସେ ରଥ, ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ାର ମାଲିକ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ନାମୀ ରାଜା ଥିଲେ। ରାଜା ଦଶରଥ ରାଜରୁଷିଙ୍କ ଧର୍ମରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାରଙ୍ଗତ, ତପସ୍ୟାରେ ମହାମୁନିଙ୍କ ସମାନ, ଏବଂ ବଳରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ। ସେ ଅହିଂସାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଥିଲେ, ଲୋଭ ନ ଥିଲା, ଦୟାଶୀଳ, ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ଓ ମହାସାହସୀ ଥିଲେ। ଦଶରଥ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ମୁଖ୍ୟ, ଶ୍ରୀସମ୍ପନ୍ନ ଓ ଦିନକୁ ଦିନ ଉନ୍ନତି କରୁଥିଲେ। ରାଜାଙ୍କ ଶରୀରରେ ରାଜଚିହ୍ନ ଥିଲା, ତେଜସ୍ୱୀ, ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଚାରିଦିଗରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ନିଜେ ଖୁସି ଓ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଖୁସି ଦେଇଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ବଡ଼ ପୁଅ ଥିଲେ ରାମ, ଯାହାଙ୍କ ମୁହଁ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଶୋଭାମୟ, ବିବେକଶୀଳ ଓ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିଲେ। ରାମ ନିଜ ଆଚରଣକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ଶତ୍ରୁମାନେ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର ଓ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ। ବୟସ୍କ ଓ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ମାନି, ରାମ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଭାର୍ୟା ସୀତା ସହିତ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଶିକାର କରିବା ସମୟରେ, ରାମ ଅନେକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାୟାବୀ ରାକ୍ଷସମାନେଠାରେ ବଧ କରିଥିଲେ। ଜନସ୍ଥାନର ରାକ୍ଷସମାନେ ଓ ଖର, ଦୂଷଣଙ୍କ ବଧ ଘଟିଥିବା ଖବର ରାବଣଙ୍କ କାନରେ ପଡ଼ିଲା। ତାପରେ, ରାବଣ କ୍ରୋଧରେ ଆସି, ମାୟାବଳୀ ମୃଗ ରୂପ ଧାରଣ କରି ରାମଙ୍କୁ ଠକାଇ, ତାଙ୍କ ଅନ୍ୱେଷଣ କରୁଥିବା ବେଳେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ସୀତାଙ୍କୁ ଅପହରଣ କଲା। ଅରଣ୍ୟରେ ରାମଙ୍କ ସହିତ ସୁଗ୍ରୀବ ନାମକ ବନରାଜଙ୍କ ସାଖ୍ୟତ ହେଲା। ରାମ, ଶତ୍ରୁନଗର ବିଜେତା, ବାଲିଙ୍କୁ ବଧ କରିଲେ। ପରେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ବନରାଜ୍ୟ ପୁନଃ ଦେଇ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଅନେକ ବନର ଯେଉଁମାନେ ଯେକୌଣସି ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରିଥିଲେ, ସେମାନେ ହଜାର ହଜାର ଦିଗରେ ଦିଗରେ ଦେବୀ ସୀତାଙ୍କ ଖୋଜ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ମୁଁ, ହନୁମାନ୍, ସମ୍ପାତିଙ୍କ କଥା ଅନୁସରି ଶତଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତ ସମୁଦ୍ର ଉଲ୍ଲଙ୍ଘିଲି। ସେ ବିସ୍ତୃତ ନୟନବତୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବା ପାଇଁ ମୁଁ ତ୍ରୁଟିହୀନ ଦୃତ ଗତିରେ ସମୁଦ୍ର ଉଲ୍ଲଙ୍ଘିଲି, ଏବଂ ଯେପରି ତାଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ହୋଇଥିଲା, ସେହିପରି ରୂପ, ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲି। ରାମଙ୍କ ନିଜ ମୁଖରୁ ମୁଁ ଶୁଣିଲି ଯେ, ମୁଁ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଛି। ଏଭଳି କଥା କହି, ବନରମୁଖ୍ୟ ହନୁମାନ୍ ଶାନ୍ତ ହେଲେ। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଜାନକୀ ସୀତା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ଚୁଲ ଗୁଡିକୁ ଅନ୍ତେ ଗୁଞ୍ଜା ଥିଲା, ଚମତ୍କାର କୁନ୍ଦଳିତ କେଶରେ ଢାକି ଥିବା, ଭୀତ ହୃଦୟରେ ମୁଣ୍ଡ ଉଠାଇ ଶିଂଶପା ଗଛ ଦିଗରେ ଦେଖିଲେ। ମାନବାକ୍ରୁତି ବନରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସୀତା ଚାରିପଟେ ଦେଖିଲେ ଓ ରାମଙ୍କୁ ହୃଦୟର ସମଗ୍ର ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ। ଏହିପରି, ତାଳେ, ଉପରକୁ, ତଳକୁ ଦୃଷ୍ଟି କରି, ସୀତା ସେହି କପିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପିଙ୍ଗଳ ବନରମନ୍ତ୍ରୀ, ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ଯେଉଁଠାରେ ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଭା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ତାଙ୍କ ମନ ଅଗାଧ, ଅପାର। ଏବେ ତୁମେ ଶୁଣ, ପବିତ୍ର ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ବତ୍ତିଶତମ ସର୍ଗ। ତାପରେ, ଶାଖାମଧ୍ୟରେ ଲୁଚିଥିବା ହନୁମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ସୀତାଙ୍କ ମନ ଅଶାନ୍ତ ହେଲା। ସେ ଧଳା ବାର୍କ ଜାମା ପିନ୍ଧି, ପିଙ୍ଗଳ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସୀତା ଦେଖିଲେ, ସେ ବନର ବିନମ୍ର ଭାବରେ ମୃଦୁ କଥା କହୁଥିଲେ, ଫୁଲିଥିବା ଅଶୋକ ମାଞ୍ଚର ସମୁହ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଗଳିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ। ଏଭଳି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବନରଙ୍କୁ ଦେଖି, ମୈଥିଲୀ ସୀତା ଚମତ୍କାରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ମନେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ‘ଏହି ବନରର ସ୍ୱଭାବ ଭୟଙ୍କର, ଏହାକୁ ନିକଟ କରିବା ଅସମ୍ଭବ,’ ଭାବି, ଦେଖିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଭୟ ଲାଗୁଥିଲା, ଏବଂ ସେ ପୁନି ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ହେଲେ। ଅତି ଦୁଃଖିତ ସୀତା ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, କ୍ଷୁଦ୍ର କଣ୍ଠରେ ‘ରାମ!’ ଓ ‘ଲକ୍ଷ୍ମଣ!’ ବୋଲି କ୍ରନ୍ଦନ କଲେ। ହଠାତ୍ ସୀତା ଅତି ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବନର ନମ୍ରତାରେ ସାମ୍ନାକୁ ଆସିବାକୁ ଦେଖି, ‘ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଦ୍ରୋହ’ ଭାବିଲେ। ସେ ରାଜା ବନରଙ୍କ ପ୍ରଶସ୍ତ ମୁଖକୁ ଦେଖି, ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, ପିଙ୍ଗଳ, ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ୍, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ବିଦ୍ୱାନ୍ ବନରଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ସୀତା ଭୟରେ ଅତିଶୟ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ସ୍ବସ୍ଥ ହୋଇ, ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ—‘ଆଜି ମୁଁ ଏହି ଅଜଣା ବନରକୁ ସ୍ବପ୍ନରେ ଦେଖିଛି, ଯାହା ସ୍ବପ୍ନଶାସ୍ତ୍ରରେ ବର୍ଜିତ; ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୁସ୍ଥ ରହୁନ୍ତୁ, ଏବଂ ମୋ ପିତା ଜନକ ମହାରାଜ ମଧ୍ୟ।’ ‘ଏହା ସ୍ବପ୍ନ ନୁହେଁ, କାରଣ ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଅନିଦ୍ରା; ଯେଉଁ ଦିନରୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମୁଖ ଥିବା ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଛି, ସେଦିନଠାରୁ ମୋ ପାଖରେ ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ। ମୁଁ ଚିନ୍ତା ଓ କଥାରେ ସଦା ‘ରାମ, ରାମ’ ବୋଲି କହେ, ସେଉଁଥିରେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରେ, ତାଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଶବ୍ଦ ମାତ୍ର ଦେଖି ଓ ଶୁଣି। ଆଜି ମୁଁ ତାଙ୍କ ଭଲପାଇବାରେ ଦୁଃଖିତ, ମୋ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନ ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ। ଏହା କି ମୋର ଇଚ୍ଛାପୂରଣ? ତଥାପି ମୁଁ ମନେ ଚିନ୍ତା କରେ—ତାଙ୍କ ରୂପ ଏଠାରେ ନାହିଁ, ଏହି ବନର ମୁଁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେଖୁଛି, ଯିଏ ମୋ ସାମ୍ନାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ କଥା କହୁଛି।’ ‘ବାକ୍ସ୍ପତି, ବଜ୍ରଧାରୀ, ସ୍ୱୟଂଭୂ, ଅଗ୍ନିଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଏହି ଅରଣ୍ୟବାସୀ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ତାହା ସଫଳ ହେଉ—ଅନ୍ୟଥା ନ ହେଉ।’ ଏବେ ଶୁଣ, ପବିତ୍ର ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ତ୍ରୟୋତ୍ରିଂଶତମ ସର୍ଗ। ତାପରେ, ହନୁମାନ୍ ସେଇ ଗଛରୁ ଅବତରି, ପଦ୍ମପ୍ରଭା ପରି ମୁହଁ ଜ୍ୟୋତିର୍ମାନ୍, ବିନମ୍ର ଭାବରେ ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ସୀତାଙ୍କ ସାମ୍ନାକୁ ଗଲେ ଓ ନମସ୍କାର କଲେ। ବାୟୁପୁତ୍ର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହନୁମାନ୍, ହାତ ଜୋଡି ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଧରି, ମୃଦୁ କଥାରେ ସୀତାଙ୍କୁ କହିଲେ— ‘ଅନଘେ, ତୁମେ କିଏ?