ହନୁମାନ୍ ଦେଖିଲେ, ସେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ବଢ଼ି ଏକ କାଦାର ଝିଲିରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି। ସେଠାରେ ଲାଲ ଓଡ଼ଣା ପିନ୍ଧିଥିବା ଏକ ମହିଳା ଦଶମୁଖୀ ରାବଣଙ୍କୁ ଗଳାରେ ବାନ୍ଧି ନେଇଛନ୍ତି। କଳି ନାମକ ଏହି ମହିଳା, ଯାହା ଦେହରେ କାଦା ଲାଗିଛି, ରାବଣଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଟାଣି ନେଉଛନ୍ତି। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ହନୁମାନ୍ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସମସ୍ତ ରାବଣଙ୍କ ପୁଅମାନେ, ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡରେ ତେଲ ଲାଗାଇ, ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି। ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ଏକ ବନ୍ଦର ଉପରେ ଚଢ଼ିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ଏକ ଶାଳ ମାଛ ଉପରେ ଚଢ଼ିଛନ୍ତି। କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଏକ ଉଠ ଉପରେ ଚଢ଼ି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଯାଉଛନ୍ତି। ସେଠାରେ ହନୁମାନ୍ ଏକାକି ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଧଳା ଛତା ଧରିଛନ୍ତି। ବିଭୀଷଣ ଧଳା ମାଳା ଓ ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ଧଳା ସୁଗନ୍ଧରେ ଅଙ୍ଗ ମସିଛନ୍ତି, ଶଂଖ ଓ ଢୋଲର ଶବ୍ଦ, ନୃତ୍ୟ ଓ ସଙ୍ଗୀତରେ ଶୋଭିତ। ସେ ଚାରିଟି ଦାନ୍ତ ଥିବା, ପାହାଡ଼ ପରି ଦେବ ହାତୀ ଉପରେ ବସିଛନ୍ତି, ଯାହାର ଡାକ ମେଘର ଗର୍ଜନ ପରି। ବିଭୀଷଣଙ୍କ ସହ ଚାରି ମନ୍ତ୍ରୀ ଆକାଶ ମାଗରେ ଆସିଛନ୍ତି। ଏହିପରି ଏକ ବଡ଼ ସଭା ହେଉଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଗଞ୍ଜିଉଛି, ରକ୍ତ ମାଳା ଓ ଲାଲ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ରକ୍ତ ପାନ କରୁଛନ୍ତି। ଶୁଭ୍ର ଘୋଡ଼ା, ରଥ, ହାତୀ ସହିତ ଲଙ୍କା ନଗରୀ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଲୁହାଡ଼ି ପଡ଼ିଛି, ତାଙ୍କର ଦୁର୍ଗ ଓ ଦ୍ୱାର ଭଙ୍ଗ ହୋଇଛି। ହନୁମାନ୍ ଦେଖିଲେ ଲଙ୍କା ରାବଣଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କ ଦୂତ ବାନର ତାହାକୁ ଜଳାଇ ଦେଇଛି। ତେଲ ପିଇ, ମଦ ମସ୍ତ ହୋଇ, ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଅଗ୍ନି ତାପରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ଅସ୍ଥିର ହସ ହସୁଛନ୍ତି। କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅନ୍ୟ ମୁଖ୍ୟ ରାକ୍ଷସମାନେ ଲାଲ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଗୋବରର ଝିଲିକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଛନ୍ତି। ଏଠାରେ କହାଯାଉଛି—ତୁମେ ଯାଅ, ନିଜେ ଦେଖ, ରାଘବ ସୀତାଙ୍କୁ ଅବଶ୍ୟ ପାଇବେ; ସେ କ୍ରୋଧରେ ରାକ୍ଷସ ସହିତ ତୁମମାନେକୁ ସମୂଳେ ନାଶ କରିଦେବେ। ସେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଓ ପୂଜ୍ୟା ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଅରଣ୍ୟବାସିନୀ ସୀତାଙ୍କୁ କ୍ଷୋଭ କିମ୍ବା ଧମକ ସହିବେ ନାହିଁ। ଏପରି କଠୋର କଥା ଚାଲିଲା ବସ୍, ଏବେ ମାତ୍ର ମୃଦୁ ଭାଷା କହିବା ଉଚିତ। ଆମେ ସୀତାଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ଉଚିତ—ଏହି ମୋ ମନରେ ପ୍ରସନ୍ନତା ଆଣେ। ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ସ୍ୱପ୍ନ ଏପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ଲଭି ନିଜ ପ୍ରିୟତମାଙ୍କୁ ପାଇଥାଏ। ସୀତାଙ୍କୁ ଯଦି ଅପମାନ କରାଯାଇଛି, ତେବେ ରାକ୍ଷସୀମାନେ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କର; ଅଧିକ କଥାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ରାଘବଙ୍କ ଭୟ ରାକ୍ଷସମାନେ ଉପରେ ଆସିଛି। ମୈଥିଲୀ, ଜନକନନ୍ଦିନୀ, ନମ୍ରତାରେ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି; ସେ ଏକା ରାକ୍ଷସୀମାନେକୁ ବଡ଼ ଦୁର୍ଗତିରୁ ବଞ୍ଚାଇପାରିବେ। ଏହି ଚକ୍ଷୁସ୍ମିନୀ ନାରୀ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖୁନି, ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗରେ କୌଣସି ଚିହ୍ନ ନାହିଁ। କେବଳ ତାଙ୍କର ଛାୟାରେ ମାତ୍ର ଏକ ଅଲ୍ପ ଦୋଷ ଦେଖୁଛି; ଏହି ଦେବୀ ଅନ୍ୟାୟ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି। ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ବୈଦେହୀଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥିତ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସଫଳ ହେବାକୁ ଯାଉଛି, ରାକ୍ଷସନାଥ ରାବଣଙ୍କ ନାଶ ଓ ରାଘବଙ୍କ ବିଜୟ ନିଶ୍ଚିତ। ଏହି ଉତ୍ତମ ସୂଚନା ଶୁଣିବା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଭ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ। ଲୋଟସ୍ ମାଳା ଭଳି ତାଙ୍କର ବଡ଼ ଆଖି ଅଳ୍ପ କମ୍ପିତ ଦେଖାଯାଉଛି। ତାଙ୍କର ଦକ୍ଷିଣ ହାତ ଅକାରଣରେ ଅଳ୍ପ କମ୍ପିତ ହେଉଛି, ବୈଦେହୀଙ୍କ ଏକ ହାତ ମାତ୍ର କମ୍ପିତ। ତାଙ୍କର ବାମ ଉତ୍ତମ ଉରୁ, ତରୁଣ ହାତୀର ଶୁଣ୍ଡ ପରି, ଅଳ୍ପ କମ୍ପିତ ହେଉଛି, ମନେ ହେଉଛି ରାଘବ ସାମ୍ନାରେ ଆସିଛନ୍ତି। ଏବଂ ଏକ ପକ୍ଷୀ ତାର ଗୋଟିଏ ଶାଖାରେ ନିଜ ଘଉଁରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଅବ୍ୟାହତ ଭାବେ ଶୁଭ ଓ ଶାନ୍ତିଦାୟକ ଶବ୍ଦ କହୁଛି, ପୁନିପୁନି ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହିତ କରୁଛି। ତାପରେ ସେ ଲଜ୍ଜାଶୀଳ ଯୁବତୀ, ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କ ବିଜୟ ଆସୁଛି ଭାବରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ କହିଲେ—"ଯଦି ଏହା ସତ୍ୟ, ତେବେ ମୁଁ ତୁମର ଆଶ୍ରୟ ହେବି।" ଏଠାରେ ପବିତ୍ର ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ଅଠାଇଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାକ୍ଷସରାଜ ରାବଣଙ୍କର କଠୋର କଥା ଶୁଣି, ସୀତା ଭୟରେ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ ହେଲେ, ଯେପରିକି ହାତୀମାନଙ୍କ ରାଜାଙ୍କ କନ୍ୟା ଜଙ୍ଗଲ ଧାରରେ ସିଂହ ଆକ୍ରମଣ କଲେ ଭୟଭୀତ ହୁଏ। ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଚାରିପଟେ ରହିଥିବା, ଭୟଭୀତ ସୀତା ରାବଣଙ୍କ କଠୋର କଥାରେ ଧମକିତ ହୋଇ, ଏକା ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ଝିଅ ପରି ଶୋକ କରୁଛନ୍ତି। ସତ୍ୟ କଥା, ଲୋକେ କହନ୍ତି—ଧର୍ମିକଙ୍କର ଅକାଳ ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ। ମୁଁ ଏପରି ଅପମାନିତ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଏଯାଁ ମୁଁ ବଞ୍ଚି ଅଛି। ମୋର ହୃଦୟ ନିଶ୍ଚିତ ଦୃଢ଼, ସେ ଏତେ ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଦିନ ଗର୍ଜନା ମେଘରେ ପାହାଡ଼ ଫାଟିଯାଏ ଭଳି ଭାଙ୍ଗିଯାଏ ନାହିଁ। ମୋର କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ, ତଥାପି ଯିଏ ମୋତେ ଦେଖି ଅପ୍ରସନ୍ନ, ସେ ମୋତେ ମାରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ମୁଁ ମୋର ମନର ଅନୁଭୂତି ବି ତାଙ୍କୁ କହିପାରୁନି, ଯେପରି ଦ୍ୱିଜ ଅଦ୍ୱିଜକୁ ମନ୍ତ୍ର ଦେଇପାରେନି। ଏଠି ଲୋକନାଥ ଆସୁନାହାନ୍ତି, ତେଣୁ ଶୀଘ୍ର ରାକ୍ଷସରାଜ ମୋ ଅଙ୍ଗକୁ ଧାରାଳ ଅସ୍ତ୍ରରେ କାଟିଦେବେ, ଗର୍ଭସ୍ଥ ଶିଶୁ ପାଇଁ କଣ୍ଟକ ଯେପରି ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ। ଏହା ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖ ଯୋଗାଉଛି; ଦୁଇ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତିନିଏ ଆସିବେନି। ଏହା ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦଣ୍ଡିତ ଚୋର ପାଇଁ ରାତିର ଦିନ ଭଳି। "ହେ ରାମ! ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ! ହେ ସୁମିତ୍ରା! ହେ ରାମଙ୍କ ମାତା, ମୋର ମାତା ସହିତ! ମୁଁ ଅଭାଗିନୀ, ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରରେ ତୀବ୍ର ବାତାସରେ ହେଲାଇଯାଉଥିବା ତରି ପରି ଲୁପ୍ତ ହେଉଛି।" ନିଶ୍ଚିତ, ରାଜାଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ, ମୃଗ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି—ସେମାନେ ସିଂହ ଦୁଇଜଣା, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଆଘାତରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। ନିଶ୍ଚିତ, କାଳ ମୃଗ ରୂପେ ଆସି, ମୋତେ ଭ୍ରମିତ କରିଥିଲେ, ଯେବେ ମୁଁ ମୂଢ଼ତାରେ ସେ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ପଠାଇଦେଲି। "ହେ ରାମ, ପ୍ରତିଜ୍ଞାପାଳକ, ଦୀର୍ଘବାହୁ! ଚନ୍ଦ୍ରବଦନ! ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ!