କକୁତ୍ସ୍ଥ ନିଜେ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ସୀତାଙ୍କ ସହ ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଏକ ଅଷ୍ଟ ଶ୍ୱେତ ବୃଷ ଦ୍ୱାରା ଟାଣା ଗଡ଼ିରେ ଆସିଥିଲେ। ସେ ସଫେଦ ମାଳା ଓ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ଏକାଠି ଆସିଥିଲେ; ଏଠାରେ ମୁଁ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଦେଖିଲି ଏହି ରାମଙ୍କୁ, ଯିଏ ସତ୍ୟ ପ୍ରାକ୍ରମ ଥିଲେ। ବଳଶାଳୀ ରାମ, ତାଙ୍କର ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ଦିବ୍ୟ ପୁଷ୍ପକ ଶଖ୍ୟରେ ଆରୋହଣ କରିଥିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ସେ ସୂର୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସେ ଉତ୍ତର ଦିଶାକୁ ଦେଖି, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ଦିଗବାସୀ ହେଲେ; ମୋ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଇଥିଲା ଏହି ସ୍ବପ୍ନରେ ରାମଙ୍କ ପ୍ରାକ୍ରମ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲି; ରାମଙ୍କ ଦୀପ୍ତି ବଡ଼, ତାଙ୍କୁ ଦେବତା କିମ୍ବା ଦାନବ ଜୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ରାକ୍ଷସ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କେହି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଜୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଦୁଷ୍ଟମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ମୁଁ ଦେଖିଲି ରାବଣଙ୍କୁ, ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ମୁଣ୍ଡି ତେଲ ଲଗାଇ ରଖିଥିଲେ। ଲାଲ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧି, ମଦ୍ୟପାନ କରୁଥିବା, କାନ୍ତିକୁ ମାଳା ଲଗାଇଥିଲେ; ଆଜି ରାବଣ ପୁଷ୍ପକ ଶଖ୍ୟରୁ ଭୂମିରେ ବିଳମ୍ବି ଗଲେ। ଏକ ମହିଳା ତାଙ୍କୁ ଟାଣି ନେଲେ, ମୁଣ୍ଡ ମୁଣ୍ଡି, କଳା ପୋଶାକ ପିନ୍ଧି, ଆଉ ଏକ ଗଡ଼ି ରେ ଦେଖିଲି, ଯେଉଁଟି ଗଧା ଦ୍ୱାରା ଟାଣାଯାଉଥିଲା, ଲାଲ ମାଳା ଓ ଲାଲ ଉପଟିକା ଲଗାଯାଇଥିଲା। ତେଲ ପିଇ, ହସୁଥିବା, ନାଚୁଥିବା, ମନ ଭ୍ରମିତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଗ୍ନ ହେବା ସହ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଶାକୁ ଗଧାରେ ଚଡ଼ି ଶୀଘ୍ର ଚଲିଗଲେ। ଆଉ ଏକଥର ଦେଖିଲି ରାବଣ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ନାୟକ, ମୁଣ୍ଡ ତଳକୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ଗଲେ, ଗଧା ଦ୍ୱାରା ଭୟଭୀତ ଓ ଭ୍ରମିତ। ତା'ପରେ ତିନି ଏକ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଅସହ୍ୟ, ଭୟଙ୍କର ଅନ୍ଧକାର ଭିତରେ ଲୁଚିଗଲେ, ଯାହା ନରକ ପରି, ମଳ ଓ କିଛି ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏଠାରେ ରାବଣ ଶୀଘ୍ର ବିଲିନ ହେଲେ। ଦକ୍ଷିଣ ଦିଶାକୁ ଯାଇ, ଏକ ମଳ ଦିଆ ପୋଖରିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଏକ ଲାଲ ପୋଶାକ ମହିଳା ଦଶମୁଖୀ ରାବଣଙ୍କୁ ଗଳାରେ ବାନ୍ଧି ନେଲେ। କଳି, ମଡ଼ ଲଗାଇଥିବା ଶରୀରରେ, ତାଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଶାକୁ ଟାଣି ନେଲେ; ଏଠାରେ ମୁଁ ଦେଖିଲି ବଳଶାଳୀ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ। ରାବଣଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁଅ, ତେଲ ଲଗାଇଥିବା ମୁଣ୍ଡ ସହ, ଉପସ୍ଥିତ; ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ଏକ ଶୂକର ଉପରେ ଚଡ଼ିଛନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ଏକ ମାଛ ଉପରେ। କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଏକ ଉଟ ଉପରେ ଚଡ଼ି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଶାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି; ଏଠାରେ ମୁଁ ଦେଖିଲି ଏକ ଅକେଳା ବିଭୀଷଣ, ଶ୍ୱେତ ଛତା ସହ। ସେ ଶ୍ୱେତ ମାଳା ଓ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧି, ଶ୍ୱେତ ଗନ୍ଧ ଲଗାଇ, ସଙ୍ଖ ଓ ଢୋଲ ଶବ୍ଦ, ନାଚ ଓ ଗୀତ ସହ ଶୋଭିତ। ସେ ଚାରି ଦନ୍ତ ଥିବା ଦିବ୍ୟ ହାତୀରେ ଚଡ଼ି, ଏହା ପାହାଡ଼ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯାହାର ଡାକ୍ ମେଘ ଗୁଡ଼ିକର ଗୁଞ୍ଜନ ପରି; ବିଭୀଷଣ ଏଠାରେ ବସିଥିଲେ। ସେ ଚାରି ମନ୍ତ୍ରୀ ସହ ଆକାଶ ମାର୍ଗରେ ଆସିଥିଲେ। ଏକ ବଡ଼ ସଭା ହେଲା, ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟ ଶବ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଯେଉଁଠାରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଲାଲ ମାଳା ଓ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧି ରକ୍ତ ପିଇଥିଲେ। ଲଙ୍କାର ଏହି ସୁନ୍ଦର ସହର, ଘୋଡ଼ା, ଗଡ଼ି, ହାତୀ ସହ, ସମୁଦ୍ରରେ ପଡ଼ିଯାଇଥିଲା, ତା'ର ଦୁର୍ଗ ଓ ଦ୍ୱାର ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ମୁଁ ମୋ ସ୍ଵପ୍ନରେ ଲଙ୍କାକୁ ଦେଖିଲି, ରାବଣ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କ ଶୀଘ୍ର ଦୂତ, ବାନର, ଏହାକୁ ଜଳିଦେଇଥିଲେ। ତେଲ ପିଇ, ମଦ୍ୟପାନ କରୁଥିବା, ଉଚ୍ଚ ହସୁଥିବା, ଲଙ୍କାର ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସୀମାନେ, ଭସ୍ମ ଲଗାଇ, ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଏମାନେ, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାକ୍ଷସମାନେ, ଲାଲ ପୋଶାକ ନେଇ, ଗୋବର ଦିଆ ପୋଖରିରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ। ଚାଲିଯାଉ, ନିଜେ ଦେଖ; ରଘୁବଂଶୀ ରାମ ସୀତାକୁ ପାଇବେ; ସେ କ୍ରୋଧରେ ତୁମମାନେ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହ ବିନାଶ କରିଦେବେ। ସେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ, ସମ୍ମାନିତ, ବନବାସୀ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଅପମାନ କିମ୍ବା ଭୟ ଦେବାରେ ରହିପାରିବେ ନାହିଁ। ଦୁଷ୍ଟ ଶବ୍ଦ ପ୍ରୟୋଗ ଅପେକ୍ଷା, ମୃଦୁ ଭାଷା ରଖ; ଆମେ ବାଇଦେହୀଙ୍କୁ ବିନୟ କରିବା ଉଚିତ—ଏହି ମୋ ପ୍ରସନ୍ନତା। ଯାହାର ସ୍ଵପ୍ନ ଏପରି ଦେଖାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଃଖ ଅଛି, ସେ ବହୁ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହେବେ ଓ ନିଜ ପ୍ରିୟକୁ ପାଇବେ। ଯଦି ଅପମାନ ହୋଇଛି, ବିନୟ କର, ରାକ୍ଷସୀମାନେ—ଅଧିକ କଥାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ରଘୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କୁ ଭୟ ଏବେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଉପରେ ଆସିଛି। ମୈଥିଳୀ, ଜନକ ନନ୍ଦିନୀ, ବିନୟରେ ସହଜେ ପ୍ରସନ୍ନ; ସେ ଏକା ରାକ୍ଷସୀମାନେକୁ ବଡ଼ ବିପଦରୁ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରିବେ। ଏହି ବିଶାଳ ନୟନି ମହିଳାରେ, ମୁଁ କୌଣସି ଦୂଷ୍ୟ ଚିହ୍ନ ଦେଖୁନାହିଁ, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗରେ ଏକ ଅତି ସ୍ୱଳ୍ପ ଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ମୁଁ ଏକ ଅତି ସ୍ୱଳ୍ପ ଦୂଷ୍ୟ ତାଙ୍କର ଛାୟାରେ ଦେଖିବାକୁ ଅନୁମାନ କରୁଛି; ଏହି ଦେବୀ ଅନ୍ୟାୟ ଦୁଃଖରୁ ଆସିଛନ୍ତି, ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ବାଇଦେହୀଙ୍କର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ଏବେ ହାତରେ, ଏବଂ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ନାୟକ ରାବଣଙ୍କର ବିନାଶ ଓ ରଘୁବଂଶୀଙ୍କ ଜୟ ଆସିଛି। ଏହା ଏକ ଶୁଭ ସଙ୍କେତ—ଏପରି ଉତ୍କଳିତ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଘଟଣା ଶୁଣିବା; ତାଙ୍କର ବିଶାଳ, ପଦ୍ମପତ୍ର ନୟନ ତିବ୍ର ହେଉଛି। ତାଙ୍କର ଦକ୍ଷିଣ ଭୁଜ, ସାଧାରଣତଃ ଶାନ୍ତ, ଏବେ ସ୍ୱଳ୍ପ ଭାବେ କମ୍ପିତ ହେଉଛି, ଏବଂ କେବଳ ଏକ ଭୁଜ ବାଇଦେହୀଙ୍କର କମ୍ପିତ। ତାଙ୍କର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବାମ ଉରୁ, ଜୁବକ ହାତୀର ଶୁଣ୍ଡ ପରି, କମ୍ପିତ ହେଉଛି, ଯେପରି ରଘୁବଂଶୀ ସାମ୍ନାରେ ଆସିଛନ୍ତି। ଏବଂ ଏକ ପକ୍ଷୀ, ଏହାର ଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ଘଡ଼ିରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ପୁନପୁନ ଶୁଭ ଓ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଉଥିବା ଶବ୍ଦ କହୁଛି, ଯେପରି ଆନନ୍ଦ ଭାବେ ସୀତାକୁ ପୁନପୁନ ଉତ୍ସାହିତ କରୁଛି। ତା'ପରେ ସଂକୋଚିତ ଯୁବତୀ ସୀତା, ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କ ଜୟ ଆସୁଛି ବୋଲି ଆନନ୍ଦିତ, କହିଲେ: "ଯଦି ଏହି ଏକ ତଥ୍ୟ, ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମର ଆଶ୍ରୟ ହେବି।" ଏଠାରେ ଅଦ୍ଭୁତ ବାଳ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ସୁନ୍ଦର କାଣ୍ଡର ଅଠାଇଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି।