ଏକ ଦିନ, ମହାର୍ଷି ଭାଲ୍ମୀକି ଏକ କ୍ରୌଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀ ଦମ୍ପତି ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ପକ୍ଷୀ କୁ ଅକାରଣରେ ହତାହତ ହେବାର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ବିମର୍ଶିତ ହେଲେ। ସେ ଦୁଃଖରେ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ରଚନା କଲେ ଏବଂ ପୁନର୍ବାର ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଗାଇ ମହିଳା କ୍ରୌଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀ ପାଇଁ ଶୋକ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଭାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ମନ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ବିଲୀନ ହେଇଥିବା ବେଳେ, ବ୍ରହ୍ମା ହସି ତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ବୋଧନ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, “ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଯେପରି ରଚିତ ହୋଇଛି, ତାହା ସେପରି ରହିବ; ଏଠାରେ ଆଲୋଚନାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ମୋର ଇଚ୍ଛାରେ ଏହି ସରସ୍ବତୀ ତୁମରେ ଉଦ୍ଭୂତ ହୋଇଛି। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାମଙ୍କର ଏହି କଥାକୁ ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗାଥା ଭାବରେ ରଚନା କର। ତୁମେ ନାରଦ ଠାରୁ ଯେଉଁ କଥା ଶୁଣିଛ, ରାମଙ୍କର ଗୁପ୍ତ ଓ ପ୍ରକାଶ୍ୟ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ ଦିନିଆରେ ଦେଖିବା ଭଳି କଥା କହ। ରାମ, ସୌମିତ୍ରି, ରାକ୍ଷସମାନେ ଓ ବୈଦେହୀଙ୍କ ସହ ଯାହା ଘଟିଛି, ଗୁପ୍ତ ଓ ପ୍ରକାଶ୍ୟ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ ତୁମେ ଜାଣିପାରିବ। ଏହି କବିତାରେ କୌଣସି ଅସତ୍ୟ ଆସିବ ନାହିଁ। ରାମଙ୍କର ଏହି ପବିତ୍ର ଗାଥାକୁ ଶ୍ଲୋକରେ ରଚନା କର, ଏହା ମଧୁର ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ହେଉ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୃଥିବୀରେ ପାହାଡ଼ ଓ ନଦୀ ଅଛି, ତେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି କଥା ଚାଲିଥିବ। ତୁମେ ଯେପରି ରାମଙ୍କର କଥା ରଚିବ, ଏହି ରାମାୟଣ କଥା ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସାରିତ ହେବ। ଏହି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଉପରେ ଓ ତଳେ, ତୁମେ ଲୋକମାନଙ୍କ ସହ ରହିବା। ବ୍ରହ୍ମା ଏହିପରି କହି ବିଲୀନ ହେଲେ, ଏବଂ ମହାର୍ଷି ଭାଲ୍ମୀକି ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ସହ ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ଅପସରିଗଲେ। ଏହା ପରେ, ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଏହି ଶ୍ଲୋକକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଗାଇ ଆନନ୍ଦ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ଭରିଯାଇଥିଲେ। ମହାର୍ଷି ଭାଲ୍ମୀକି ଯେଉଁ ଚତୁର୍ପଦୀ ଛନ୍ଦରେ ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଗାଇଥିଲେ, ଏହି ଶ୍ଲୋକର ପୁନଃପୁନଃ ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ଶ୍ଲୋକରେ ପରିଣତ ହେଲା। ଏହିପରି ଭାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଶୁଦ୍ଧ ମନରେ ଏକ ନିଶ୍ଚୟ ଉଦ୍ଭୂତ ହେଲା—"ମୁଁ ଏହିପରି ଶ୍ଲୋକରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାମାୟଣ ରଚନା କରିବି।" ଉତ୍ତମ ବିଷୟ, ଅର୍ଥ ଓ ଶବ୍ଦରେ, ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ଏହି କବିତା ଦ୍ୱାରା ଭାଲ୍ମୀକି ରାମଙ୍କର କୀର୍ତିକୁ ବିସ୍ତୃତ କଲେ। ଶତାଧିକ ଶ୍ଲୋକରେ ଏହି ଗାଥା ରଚିତ ହେଲା, ଯାହା ରାମଙ୍କର ଶୂରତା ଓ ଦଶମୁଖୀ ରାକ୍ଷସ ରାବଣଙ୍କ ନିଧନ ସଂପର୍କରେ ନିବନ୍ଧିତ। ଏହି ଗାଥାର ତୃତୀୟ ଅଂଶ ବାଳକାଣ୍ଡର ତୃତୀୟ ସର୍ଗରେ ରାମାୟଣର ଉତ୍ତମ ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇଛି। ମହାର୍ଷି ଭାଲ୍ମୀକି ନାରଦଙ୍କ ଠାରୁ ଶୁଣିଥିବା ସମସ୍ତ ଘଟଣା, ତାହାର ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ ଉପକୃତିକୁ ଶୁଣି, ପୁନଃ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ରାମଙ୍କ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ ଅନ୍ୱେଷଣ କଲେ। ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ଦର୍ଭା ଉପରେ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ତୀର ରଖି ହାତ ଜୋଡି ଉଭୟ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଅନ୍ୱେଷଣ କଲେ। ସେ ଏହି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ, କଥା, ଚଳା-ଚଳି, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆଚରଣକୁ ଧର୍ମର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଅବଲୋକନ କଲେ। ଏଭଳି ରାମ, ତାଙ୍କ ଭାଇ ଓ ପତ୍ନୀ ସହ ଅରଣ୍ୟରେ ଯାତ୍ରା କରିଥିବା ବେଳେ ଯେଉଁ ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା, ତାହାକୁ ମହାର୍ଷି ଭାଲ୍ମୀକି ଅନୁସନ୍ଧାନ କଲେ। ଯୋଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ଧର୍ମମୟ ଆତ୍ମା ଏହି ସମସ୍ତ ଘଟଣାକୁ ଏକ ହାତରେ ଫଳ ଦେଖିବା ଭଳି ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖିଲେ। ସେ ଏହି ସମସ୍ତ ଘଟଣାକୁ ତଥ୍ୟ ଓ ବିଚାରରେ ଦେଖି, ରାମଙ୍କର ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଏହି ଗାଥାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରଚନା କରିବାକୁ ଅନୁସୃତ ହେଲେ। ଏହି କଥା ଅଭିଲାଷ, ଧନ ଓ ଧର୍ମର ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ଧର୍ମ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟର ଗୁଣରେ ବିସ୍ତୃତ, ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ମଣିମୟ ସାଗର ଭଳି ଆନନ୍ଦଦାୟକ। ମହାର୍ଷି ନାରଦ ପୂର୍ବେ ଯେପରି ବିବରଣୀ ଦେଇଥିଲେ, ଭାଲ୍ମୀକି ରଘୁବଂଶର ଗାଥା ରଚିଲେ। ଏହି ଗାଥାରେ ରାମଙ୍କ ଜନ୍ମ, ତାଙ୍କର ଶୂରତା, ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ କୃପା, ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରିୟତା, ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ଉନ୍ମାଦ ଓ ସତ୍ୟର ଚରିତ୍ର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ବିଭିନ୍ନ ଆଶ୍ଚର୍ୟଜନକ କଥା, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ସହଯୋଗ, ଜାନକୀଙ୍କର ବିବାହ ଓ ଧନୁର୍ଭଙ୍ଗ ଘଟଣା ରହିଛି। ରାମ ଓ ପରଶୁରାମଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିବାଦ, ଦଶରଥଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଗୁଣ, ରାମଙ୍କର ଅଭିଷେକ ଓ କୈକେୟୀଙ୍କର ଦୁଷ୍ଟତା ଉତ୍ପାଦିତ ହୋଇଛି। ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକର ବିଘ୍ନ, ତାଙ୍କର ବନବାସ, ରାଜାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକ, ତାଙ୍କର ପରଲୋକଗମନ ଏହି କଥାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଲୋକମାନଙ୍କର ଦୁଃଖ, ତାଙ୍କର ବିଦାୟ, ନିଷାଦ ମୁଖ୍ୟ ସହ ଆଲୋଚନା, ରଥୀର ପ୍ରତିବାପସ୍ତି ଏହି ଗାଥାର ଅଂଶ। ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ପାର, ଭରଦ୍ୱାଜ ସହ ଭେଟ, ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କର ଅନୁମତି ଓ ଚିତ୍ରକୂଟ ଦର୍ଶନ ଘଟିଲା। ଅଂଶରେ ନିବାସ, ଭରତଙ୍କ ଆଗମନ, ରାମଙ୍କର ବିନୟ, ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳ ଅର୍ପଣ ହେଲା। ପଦୁକା ଅଭିଷେକ, ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ନିବାସ, ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟ ଯାତ୍ରା, ଭୀରଧଙ୍କ ନିଧନ ଓ ଶରଭଙ୍ଗ ସହ ଭେଟ ହେଲା। ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣ ସହ ଭେଟ, ଅନସୂୟାଙ୍କ କଥା, ଗନ୍ଧ ତେଲ ଦାନ ଏହି କଥାର ଅଂଶ। ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ସହ ଭେଟ, ଧନୁର୍ ଗ୍ରହଣ, ଶୂର୍ପଣଖା ସହ କଥା ଓ ତାଙ୍କର ବିକୃତି, ଖର ଓ ତ୍ରିଶିରାସଙ୍କ ନିଧନ, ରାବଣଙ୍କ ଉଦ୍ଭବ, ମାରୀଚଙ୍କ ନିଧନ ଓ ବୈଦେହୀଙ୍କ ଅପହରଣ ଘଟିଲା। ରଘୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କ ଶୋକ, ଗୃଧ୍ର ରାଜାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ, କବନ୍ଧ ସହ ଭେଟ, ପମ୍ପା ହ୍ରଦ ଦର୍ଶନ ଏହି ଗାଥାର ଅଂଶ। ଶବରୀ ସହ ଭେଟ, ଫଳ ଓ ମୂଳ ଉପରେ ଜୀବନ, ପମ୍ପାରେ ଶୋକ ଓ ହନୁମାନ ସହ ଭେଟ ହେଲା। ଋଷ୍ୟମୂକ ଯାତ୍ରା, ସୁଗ୍ରୀବ ସହ ଭେଟ, ବିଶ୍ୱାସ ଓ ମିତ୍ରତା ନିର୍ମାଣ, ଵାଲି ଓ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିବାଦ ଘଟିଲା। ଵାଲିଙ୍କ ନିଧନ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ପୁନଃସ୍ଥାପନ, ତାରାଙ୍କ ଶୋକ, ଚୁକ୍ତି ଓ ବର୍ଷା ଋତୁରେ ନିବାସ ହେଲା। ସିଂହ ସଦୃଶ ରଘୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କର କ୍ରୋଧ, ସେନା ଏକତ୍ରିକରଣ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପ୍ରେରଣ ଓ ପୃଥିବୀକୁ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବା ଘଟଣା ଏହି ଗାଥାର ଅଂଶ ଅଟୁଟ ଭାବରେ ରହିଛି।