ସୀତା ଦୀର୍ଘ ଏବଂ ଘନ କେଶରେ କମ୍ପିତ ହେଉଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କର ଚୁଟି ସାପର ପରି ଚାଲିଥିବା ଦେଖାଯାଇଲା। ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, କ୍ରୋଧରେ ବିଚଳିତ ମନ ନେଇ, ସୀତା ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ନେଇ, ଅଶ୍ରୁ ଝାଡି, ମିଥିଳାର ଜନନୀ ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କରିଲେ। ଦୁଃଖରେ ବିପର୍ୟସ୍ତ ହୋଇ, ସୀତା ଚିତ୍କାର କରି କହିଲେ, “ହା ରାମା!”, ପୁଣି, “ହା ଲକ୍ଷ୍ମଣା!”, “ହା କୌଶଳ୍ୟା ମାତା!”, “ହା ମହାନ ସୁମିତ୍ରା!”। ସୀତା ଭାବିଲେ, ପଣ୍ଡିତମାନେ କହିଥିବା ବାକ୍ୟ ଏଠି ଏକଦମ ସତ୍ୟ—ପୁରୁଷ କିମ୍ବା ନାରୀ, ମୃତ୍ୟୁ ତାଙ୍କର ସମୟ ପୂର୍ବରୁ ମିଳିବା ଅତି କଷ୍ଟକର। ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦୟତାରେ ଉତ୍ପୀଡିତ, ରାମା ଠାରୁ ଅଲଗା ହୋଇ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଜୀବନ ଜୀବନ୍ତି, ଦୁଃଖରେ ପିଡିତ। ନିର୍ଦୟ ଭାଗ୍ୟ ଓ ଅପରାଧରେ ଅତି କମ ଉପକାର ରହିଥିବା ସୀତା ଭାବିଲେ, ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଏକ ବିନା ତରଣୀ, ମଧ୍ୟ ସାଗରରେ ପକା ହୋଇ ବାତାସରେ ଭାସି ଯାଉଛି। ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବା ନୁହଁନ୍ତି, ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅଧିନ ହୋଇ, ଦୁଃଖରେ ତଳିଯାଉଛି, ଜଳରେ ଆଘାତ ପାଇଥିବା ନଦୀକୁଳ ପରି। ସୀତା ଭାବିଲେ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ସେମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କର ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବେ—ଯାହାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ପଦ୍ମ ପତ୍ର ପରି, ସିଂହଗତିରେ ଚାଲନ୍ତି, ଋଣ ନିବାରଣ କରନ୍ତି, ମୃଦୁ ଭାଷଣ କରନ୍ତି। ରାମା ଠାରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇ, ସ୍ୱଯଂ ଜ୍ଞାତା ପ୍ରଭୁ, ତାଙ୍କର ଜୀବନ ଅତି କଷ୍ଟକର, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବିଷ ଚାଖିବା ପରି। ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ କେଉଁ ମହାପାପ କରିଥିଲି, ଯାହାର ଫଳରେ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ଭାଗ୍ୟ ଭୋଗୁଛି? ମହାଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲି, କିନ୍ତୁ ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ହୋଇ, ରାମାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତି ଅସମ୍ଭବ। ମାନବତା ଉପରେ ଅପସ୍ତାବ, ଅନ୍ୟର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିବା ଉପରେ ଅପସ୍ତାବ, କାରଣ ଇଚ୍ଛାରେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହଁ। ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ସୁନ୍ଦର କାଣ୍ଡର ଶ୍ରୀମୟ ଶ୍ରବଣ କର, ଶ୍ରୀ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉ। ଜନକନନୀ ମୁହଁରେ ଅଶ୍ରୁ ଝାଡି, ମୁହଁ ନମ୍ର କରି, ଏକ ଅପରିପକ୍ୱ କନ୍ୟା ପରି ବିଳାପ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସୀତା ଏକ ମଦିରା ପିଇଥିବା ବା ବିକଳ ମନ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପରି ଦୁଃଖରେ ଭୂମିରେ ଅସ୍ଥିର ଭାବରେ ଘୁଞ୍ଚିବା ଲାଗିଲେ, ଏକ ଦୂଧ ଦେବା ଛୋଟ ଗାଈ ପରି। ସୀତା କହିଲେ, ରାଘବ ଅରକ୍ଷିତ ଥିବା ବେଳେ, ମୁଁ ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତିବାନ୍ତ ରାକ୍ଷସ, ଯେଉଁ ଯେଉଁ ରୂପ ନେଇପାରେ, ଦ୍ୱାରା ଉଠାଇ ନିଆଯାଇଛି, ଚିତ୍କାର କରି କିନ୍ତୁ ଶକ୍ତିବାନ୍ତ ଭାବରେ ଏଠାକୁ ଆଣାଯାଇଛି। ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅଧିନ ହୋଇ, ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଧମକ ଦିଆଯାଇ, ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ଏହି ଜୀବନ ଏବଂ ଏହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅସହ୍ୟ। ରାମା ଦ୍ୱାରା ବିନା, ଏହି ରାକ୍ଷସୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ରହି, ଆମାର ଜୀବନ, ଧନ, ଭୂଷଣ କିଛି ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ। ମୋ ହୃଦୟ ଶିଳାରେ ତିଆରି, କିମ୍ବା ଅମୃତ ଓ ଅକ୍ଷୟ, ଯେଉଁ ଦୁଃଖରେ ବି ଭାଙ୍ଗି ନାହିଁ। ମୁଁ ଅନଉପଯୋଗୀ ଓ ଅବିଶ୍ୱାସୀ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଜୀବନ୍ତି ଥିବା ଉପରେ ଲଜ୍ଜା ଲାଗେ; ଏହି ଜୀବନ ଏକ ପାପୀ ଅସ୍ତିତ୍ୱ। ମୁଁ ରାବଣ, ଏହି ରାତ୍ରିବାସୀ, କୁ ମୋ ବାମ ପାଦରେ ମଧ୍ୟ ଛୁଇଁବି ନାହିଁ; ତେଣୁ ଏହି ନିଚ୍ଚ ରାକ୍ଷସକୁ କେମିତି ଚାହିବି? ରାବଣ ନା ନାକାର, ନା ସ୍ୱଯଂ, ନା ତାଙ୍କର କୁଳ—ତାଙ୍କର ଦୁଷ୍ଟ ସ୍ୱଭାବରେ ମୋତେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି। ମୁଁ ଚିରିଯାଉଛି, ଭାଙ୍ଗିଯାଉଛି, ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହେଉଛି, କିମ୍ବା ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ଦହିଯାଉଛି—ତଥାପି ମୁଁ ରାବଣଙ୍କୁ ଅନୁଗତ ହେବି ନାହିଁ; ଏହି ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ କଥା ଆଉ କିଏ ଚାଲିବା? ରାଘବ ଜ୍ଞାନୀ, ଋଣ ନିବାରଣ କରିବାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଦୟାଳୁ, ସଦା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ; କିନ୍ତୁ ମୋ ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା, ଏବେ ଦୟା ଦେଖାଉନାହିଁ। ଜନସ୍ଥାନରେ, ଚଉଦ ହଜାର ରାକ୍ଷସକୁ ଏକା ହାତେ ରାମା ସଂହାର କରିଥିଲେ; ତେଣୁ ମୋ ପାଇଁ କିଏ ଆସନାହିଁ? ମୁଁ ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଠାଇ ନିଆଯାଇଛି, ଏକ ଦୁଃଶକ୍ତି ରାକ୍ଷସ; ମୋ ସ୍ୱାମୀ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ରାବଣଙ୍କୁ ମାରିପାରିବେ। ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟରେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ ଭାବରେ ଥିବା ବିରାଧକୁ ରାମା ଯୁଦ୍ଧରେ ମାରିଥିଲେ; ତେଣୁ ମୋ ପାଇଁ କିଏ ଆସନାହିଁ? ଏହି ଲଙ୍କା ସାଗର ମଧ୍ୟରେ ଅତି ଦୁର୍ଗମ; କିନ୍ତୁ ରାଘବଙ୍କର ବାଣ ରୋକିପାରିବା ନୁହଁ। କିଏ ଏହି କାରଣ, ଯେଉଁ ରାମା, ଶୌର୍ୟରେ ନିଶ୍ଚଳ, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ଜନନୀ, ଏକ ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ଉଠାଇ ନିଆଯାଇଥିବା, ତାଙ୍କୁ ଆଣିବାକୁ ଆସନାହିଁ? ସମ୍ଭବତଃ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବଡ଼ ଭାଇ ଜାଣିନାହିଁ ମୁଁ ଏଠି ଅଛି; କିମ୍ବା ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ମହାନ ନାମ ଏହି ଅପମାନକୁ ସହି ଚାଲିଛନ୍ତି। ଗୃଧ୍ରମୁକ୍ତି ରାଜା ଜଟାୟୁ ମୋତେ ଉଠାଇ ନେଉଥିବା ଦେଖି ରାଘବଙ୍କୁ ତାହା ଜଣାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିଲେ। ଏହି ବୟସ୍କ ଜଟାୟୁ ମହାନ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ, ରାବଣଙ୍କୁ ମୋ ପାଇଁ ମାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ। ଯଦି ରାଘବ ଜାଣିଥାନ୍ତି ମୁଁ ଏଠି ଅଛି, ଏବେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ, ସେ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀକୁ ରାକ୍ଷସମୁକ୍ତ କରି ଦେଇଥାନ୍ତି। ସେ ଲଙ୍କା ନଗରକୁ ଦହି ଦେଇଥାନ୍ତି, ବଡ଼ ସାଗରକୁ ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ ରାବଣଙ୍କ ମହାନାମ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠାକୁ ନଷ୍ଟ କରି ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହା ପ୍ରମାଣିତ, ଯେଉଁ ଘରରେ ପତି ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଛି, ମୁଁ ଯେପରି ବିଳାପ କରୁଛି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ବିଳାପ କରିବେ। ରାମା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣା ଲଙ୍କାରେ ଖୋଜି ଦେଖିବେ, ଏବଂ ଦୁଇଜଣ ଦ୍ୱାରା ଦୃଷ୍ଟ ଶତ୍ରୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବେ ନାହିଁ। ଶୀଘ୍ର ଏହି ସ୍ଥାନ ଶ୍ମଶାନ ପରି ହେବ, ଏହାର ରାସ୍ତା ଶ୍ମଶାନ ଧୂଆଁ ଓ ଗୃଧ୍ର ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ଭରିଯିବ। ବହୁତ ଶୀଘ୍ର ମୋ ଏହି ଅଭିଲାଷ ପୂରଣ ହେବ; ଏହି ବିଦାୟ କଷ୍ଟକର, ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖର ଦିନ ଆସୁଛି।