ସୀତା ଦେବୀ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ଅତିଭୂତ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଅଂଶ ଛାତିକୁ ନୟନଜଳରେ ଭିଜାଇଦେଲେ। ଏତେ ଭାବନାରେ ତିନି ଏକ ଶେଷ ପାଇପାରୁନଥିଲେ। ଭୟରେ ଓ କ୍ଷୁଦ୍ର ଆଶାରେ ତାଙ୍କର ଦେହ କାପୁଥିଲା, ସେ ଏକ ପୋଉଁ ବୃକ୍ଷ ପରି ବାତ୍ୟାରେ ଭୂମିକୁ ଢେଲିଗଲେ; ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କ ଭୟରେ ତାଙ୍କର ମୁହଁ ରଙ୍ଗ ହରାଇଦେଲା। ଲମ୍ବା ଓ ଘନ କେଶ ତାଳକୁ ଶିରେ ନେଇ କାପୁଥିଲା, ତାଙ୍କର ଚୂଡ଼ା ଏକ ସର୍ପ ପରି ଲହରି ଦେଉଥିଲା। ଦୁଃଖରେ ଏତେ ଅତିଭୂତ ହୋଇ, କ୍ଷୋଭ ଓ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କର ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇପଡ଼ିଥିଲା, ମିଥିଳା ରାଜକୁମାରୀ ଅଶ୍ରୁ ବିସର୍ଜନ କରି କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ। ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ସୀତା ବାରମ୍ବାର ଚିତ୍କାର କଲେ—"ହା ରାମ!" "ହା ଲକ୍ଷ୍ମଣ!" "ହା କୌଶଲ୍ୟା ମାତା!" "ହା ଧର୍ମଶୀଳ ସୁମିତ୍ରା!" ସେ ମନେ କଲେ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଯେଉଁ କଥା କହିଛନ୍ତି, ତାହା କେତେ ସତ୍ୟ—ମୃତ୍ୟୁ ନିଜ ସମୟ ପୂର୍ବରୁ ମିଳେ ନାହିଁ, ପୁରୁଷ ବା ନାରୀ ଯେ କିଏ ହେଉନାହିଁ। "ମୁଁ ଏଠାରେ, ଏହି କ୍ରୂର ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଯାତିତ, ରାମଙ୍କୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚି ରହିଛି।" ଏପରି ଦୁଃଖରେ, ସେ ମନେ କଲେ, "ମୁଁ ନିମ୍ନ ପୁଣ୍ୟ ବାଳା, ଦୟନୀୟ, ଏକ ତ୍ୟାଗିତ ଜାହାଜ ପରି ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ପବନର ଝଟକାରେ ନଷ୍ଟ ହେବି।" "ମୁଁ ମୋ ପତିଙ୍କୁ ଦେଖି ପାରୁନାହିଁ, ଏହି ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କ ଅଧିନରେ ଆସିଛି, ଦୁଃଖରେ ଏମିତି ଡୁବୁଛି, ଯେପରି ନଦୀକୂଳ ପାଣିରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ। ଧନ୍ୟ ସେମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ମୋ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି—ଯାହାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ପଦ୍ମଦଳ ପରି, ସିଂହଗତି ରେ ଚଲନ୍ତି, କୃତଜ୍ଞ ଓ ମୃଦୁଭାଷୀ। ରାମ ବିନା ମୋ ଜୀବନ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ, ଯେପରି ତୀବ୍ର ବିଷ ଚୁଖିବା ପରି। କ'ଣ ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ କୌଣସି ଭୟଙ୍କର ପାପ କରିଥିଲି, ଯାହା ପାଇଁ ଏମିତି ଭୟାନକ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛି?" "ମୁଁ ଏତେ ଦୁଃଖରେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହି ରାକ୍ଷସୀମାନେ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି, ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ। ମଣିଷତ୍ୱ ଉପରେ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳତା ଉପରେ ଅଭିଶାପ—କାରଣ ଇଚ୍ଛାକୃତ ଭାବେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବା ନାହିଁ।" ଏହି ପରି ଦୁଃଖରେ ଦୁବୁଡ଼ିବା ସୀତା, ଜନକନନ୍ଦିନୀ, ଅଶ୍ରୁ ଝରାଉଥିବା ମୁହଁ ନମାଇ, ଏକ ଅପରିପକ୍ୱ କନ୍ୟା ପରି କ୍ରନ୍ଦନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ମନସ୍କ, ପାଗଳ ବା ମଦାନ୍ଧ ପରି, ଭୂମିରେ ଏପଟ ଓ ସେପଟ ହେଉଥିଲେ, ଯେପରି ଏକ ଛୋଟ ଗାଈ ମାଆକୁ ଖୋଜି ଫେରିଯାଏ। "ରାଘବ ଅସଂରକ୍ଷିତ ଥିବା ବେଳେ, ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରୁଥିବା ରାକ୍ଷସ ରାବଣ ମୋତେ ଶକ୍ତିବଳେ ଏଠାକୁ ଆଣିଦେଲେ, ମୁଁ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲି। ଏବେ ଏହି ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କ ଅଧୀନରେ, କଠୋର ଭୟ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୀଡିତ, ଏମିତି ଜୀବନ ଧାରଣ କରିପାରୁନାହିଁ। ରାମ ବିନା, ଏହି ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନ, ଧନ, ଅଳଙ୍କାର କିଛି ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ।" "ମୋ ହୃଦୟ ନିଶ୍ଚୟ ପାଥରର ତିଆରି, କିମ୍ବା ଅମର, ଯାହା ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ ନାହିଁ। ମୁଁ ଅପତ୍ର, ଅନିଷ୍ଠା, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚି ରହିଛି, ରାମଙ୍କୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ; ଏହି ଜୀବନ ମୋ ପାଇଁ ପାପର ସମାନ। ମୁଁ ରାବଣଙ୍କୁ ବାମ ପାଦରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ପର୍ଶ କରିବିନାହିଁ; ଏପରି ଘୃଣିତ ଲୋକଙ୍କୁ କେମିତି ଚାହିବି?" "ସେ ନା ଅସ୍ୱୀକାର ବୁଝନ୍ତି, ନା ନିଜକୁ, ନା ନିଜ ବଂଶକୁ; ତାଙ୍କର କ୍ରୂର ସ୍ୱଭାବରେ ମୋତେ ମନ୍ତ୍ରଣା କରୁଛନ୍ତି। ମୋତେ କାଟିଦିଅନ୍ତୁ, ଭାଙ୍ଗିଦିଅନ୍ତୁ, ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦିଅନ୍ତୁ, ଅଗ୍ନିରେ ପୋଡ଼ିଦିଅନ୍ତୁ—ତଥାପି ମୁଁ ରାବଣଙ୍କୁ ଅନୁଗତ ହେବିନାହିଁ; ଏହି ଅକାରଣ କଥା କାହିଁକି ଆଉ ଚାଲିବ?" "ରାଘବ ଜ୍ଞାନୀ, କୃତଜ୍ଞ, କରୁଣାମୟ, ସଦା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ; କିନ୍ତୁ ମୋ ଅପମୃତ୍ୟୁ ଦୁଃଖରେ, ସେ ବର୍ତ୍ତମାନ କରୁଣା ଦେଖାଉନାହାନ୍ତି। ଜନସ୍ଥାନରେ ସେ ଏକାଏକି ଚୌଦ ହଜାର ରାକ୍ଷସକୁ ବଧ କରିଥିଲେ; ତେବେ ମୋ ପାଇଁ କାହିଁକି ଆସୁନାହାନ୍ତି?" "ମୋତେ ଦୁର୍ବଳ ରାକ୍ଷସ ରାବଣ ଧରିନେଇଛନ୍ତି; ମୋ ପତି ନିଶ୍ଚୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ରାବଣଙ୍କୁ ବଧ କରିପାରିବେ। ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ବିରାଧ ନାମକ ପ୍ରମୁଖ ରାକ୍ଷସକୁ ରାମ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ କରିଥିଲେ; ତେବେ ମୋ ପାଇଁ କାହିଁକି ଆସୁନାହାନ୍ତି?" "ଏହି ଲଙ୍କା ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଅସାଧାରଣ ଦୁର୍ଗମ, କିନ୍ତୁ ରାଘବଙ୍କର ବାଣକୁ କୌଣସି ବାଧା ନାହିଁ। କ'ଣ କାରଣ, ଯେ ଶୌର୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ରାମ, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ସ୍ତ୍ରୀ ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ହରାଯିବା ସତ୍ୱେ ଆସୁନାହାନ୍ତି?" "ଶାୟଦ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ ମୋତେ ଏଠାରେ ଅଛି ବୋଲି ଜାଣିନାହାନ୍ତି; କିମ୍ବା ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଅପମାନ ଏହି ମହାନ୍ତ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି। ଗୃଧ୍ରରାଜ ମଧ୍ୟ ଜାଣିଥିଲେ ଯେ ମୁଁ ଧରାଯାଇଛି, ରାଘବଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ରାବଣ ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କୁ ବଧ କଲେ।" "ଏହି ବୃଦ୍ଧ ଜଟାୟୁ ମହା ପ୍ରୟାସ କଲେ, ରାବଣଙ୍କୁ ରୋକି ମୋ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ଯଦି ରାଘବ ଜାଣିଥାନ୍ତି ଯେ ମୁଁ ଏଠାରେ ଅଛି, ଏବେ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧରେ ସେ ପୃଥିବୀକୁ ରାକ୍ଷସ ଶୂନ୍ୟ କରିଦେଇଥାନ୍ତି। ଲଙ୍କା ସହ ସମୁଦ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଦହିଦେଇଥାନ୍ତି, ଦୁଷ୍ଟ ରାବଣଙ୍କର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ନାମକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦେଇଥାନ୍ତି।" "ଏହି ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କ ଘରେ ତାଙ୍କର ପତି ବଧ ହେବା ପରେ, ଯେପରି ମୁଁ ଏବେ କାନ୍ଦୁଛି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କାନ୍ଦିବେ—ଏହାର କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏହି ଲଙ୍କାକୁ ଖୋଜି ଧ୍ୱଂସ କରିଦେବେ; ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଥିବା ଶତ୍ରୁ କ୍ଷଣମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବେ ନାହିଁ।" "ଶୀଘ୍ର ଏହି ସ୍ଥାନ ଶ୍ମଶାନ ପରି ହେଇଯିବ, ପଥରେ ଧୂଆଁ ଓ ଶବ ଉପରେ ଗୃଧ୍ରମାଳା ଦେଖାଯିବ। ଅତି ଶୀଘ୍ର ମୋ ଏହି ଅଭିଲାଷ ପୂରଣ ହେବ; ଏହି ବିଦାୟ ଦୁର୍ଲଭ ଲାଗୁଛି, ତୁମମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଦ୍ଦିନ ଆସୁଛି।" ଏଭଳି ଅତି ଦୁଃଖ ଓ ଦୟାରେ ଭରିଥିବା ସୀତା, ଜନକ ନନ୍ଦିନୀ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଉଥିଲା, ହୃଦୟର ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅଶାନ୍ତ ନଦୀ ପରି ଭାସିଯାଉଥିଲେ।