ଏହି କଥା ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ରାଜା ସଗରଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳ ଦାନ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏକ ଜଳାଶୟ ଖୋଜିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ କେଉଁଠି ଜଳ ମିଳିଲା ନାହିଁ। ସେ ଚାରିପାଖ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ଦେଖିଲେ, ତେବେ ତାଙ୍କ ଆଦିପୁର୍ବଜମାନଙ୍କ ମାମୁ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ରାଜା, ସୁପର୍ଣ୍ଣ, ବାୟୁ ସମାନ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ତା’ପରେ ବେନତେୟ ସୁପର୍ଣ୍ଣ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ମହାବୀର, ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହି ମୃତ୍ୟୁ ଜଗତରେ ସ୍ୱୀକୃତ। ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନେ ଅପାର କପିଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦଗ୍ଧ ହୋଇଛନ୍ତି, ତୁମେ ସାଧାରଣ ଜଳ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ହେ ସ୍ୱକଳ୍ୟ, ହିମବତଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ କନ୍ୟା ଗଙ୍ଗାରେ ତୁମେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଗଙ୍ଗା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ପବିତ୍ରକାରିଣୀ, ଏହି ଭସ୍ମ ହୋଇଥିବା ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଉପରେ ବହିବେ; ଯେବେ ଏହି ଭସ୍ମ ପ୍ରିୟ ଗଙ୍ଗାରେ ଭିଜିବ, ସେତେବେଳେ ସଗରଙ୍କ ସଠି ହଜାର ପୁତ୍ର ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ। ଏହି ଶୁଭ ଦିନ, ତୁମେ ଘୋଡାକୁ ଏକତ୍ର କର; ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ଶେଷ କରିବା ଉଚିତ୍।" ସୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ମହାତ୍ମା ଅଂଶୁମାନ ଶୀଘ୍ର ଘୋଡାକୁ ନେଇ, ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ। ତା’ପରେ ଅଂଶୁମାନ ଅନୁଷ୍ଠିତ କ୍ଷୀର ରାଜାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ସମସ୍ତ ଘଟିଥିବା କଥା ଓ ସୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଉପଦେଶ ଜଣାଇଲେ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଘଟଣା ଶୁଣି, ସଗର ରାଜା ବିଧିବତ ଯଜ୍ଞ ଶେଷ କଲେ। ଚାହିଁଥିବା ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ରାଜା ସଗର ତାଙ୍କ ନିଜ ସହରକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କଲେ; ଦେବୀ ଗଙ୍ଗାର ଅବତରଣ ଉପରେ କୌଣସି ସମାଧାନ ମିଳିଲା ନାହିଁ। ଏହି ଅନିଷ୍ପତ୍ତି ନିୟମାନୁସାରେ, ତିରିଶ ହଜାର ବର୍ଷ ରାଜ୍ୟ କରି, ରାଜା ସଗର ସମୟ ଅନୁସାରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ସଗରଙ୍କ ପରେ, ଜନମାନେ ଅଂଶୁମାନଙ୍କୁ ରାଜା ଭାବରେ ଚୟନ କଲେ। ଅଂଶୁମାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାନ ଥିଲେ; ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦିଲୀପ ଅତିଶୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ। ଅଂଶୁମାନ ରାଜ୍ୟ ଦିଲୀପଙ୍କୁ ଦେଇ, ହିମାଳୟର ଶୋଭାମୟ ଶିଖରରେ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କଲେ। ତେବେ ଏହି ମହାନ ରାଜା ଅସ୍ତିକ ତପସ୍ୟା କରି, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆଶ୍ରମ ଅଞ୍ଚଳରେ ବତ୍ସର ତିରିଶ ହଜାର ବର୍ଷ ରହି, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ଦିଲୀପ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଉତ୍ସାହୀ, ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ନଶ୍ଟ ହେବା ଶୁଣି, ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ ଓ କୌଣସି ସମାଧାନ ମିଳିଲା ନାହିଁ। କିପରି ଗଙ୍ଗାକୁ ଅବତରିତ କରିବେ? କିପରି ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳ ଦାନ କରିବେ? କିପରି ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ଦେବେ? ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠାରେ, ତାଙ୍କୁ ଭାଗୀରଥ ନାମକ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଦିଲୀପ ଅନେକ ଯଜ୍ଞ କଲେ; ତିରିଶ ହଜାର ବର୍ଷ ରାଜ୍ୟ କଲେ। ତଥାପି, ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ମୁକ୍ତିରେ କୌଣସି ସମାଧାନ ମିଳିଲା ନାହିଁ; ରୋଗରେ ଅକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ବିଧିବତ ମୃତ୍ୟୁ ଅନୁସାରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଜିତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗରେ ଯାଇ, ଭାଗୀରଥଙ୍କୁ ରାଜା ଭାବେ ଅଭିଷେକ କଲେ। ଭାଗୀରଥ, ରାଜା ଓ ରାଜର୍ଷି, ନିଷ୍ପୁତ୍ର ଥିଲେ, ତଥାପି ପୁତ୍ର ଓ ପ୍ରଜା ଅଭିଲାଷୀ। ସେ ରାଜ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରି, ଗୋକର୍ଣ୍ଣରେ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କରି, ଗଙ୍ଗାକୁ ଅବତରିତ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଲିନ ହେଲେ। ହଜାର ବର୍ଷ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କଲେ—ପଞ୍ଚ ତପ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ମାସିକ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହରେ ଅଟୁଟ ରହି, ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟା କଲେ। ଏହି ମହାନ ରାଜା ଭାଗୀରଥଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଶେଷ ହେବା ପରେ, ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାୟକ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, “ହେ ଭାଗୀରଥ, ମୁଁ ତୁମେ ପ୍ରସନ୍ନ; ତୁମର ତପସ୍ୟା ଫଳ ଦେଇଛି, ଏବେ ମନୋଚ୍ଛା ବର ପ୍ରାର୍ଥନା କର।” ଭାଗୀରଥ ଭକ୍ତି ଭାବେ ହାତ ଜୋଡି, ଜଗତର ପ୍ରାଣପିତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯଦି ଆପଣ ପ୍ରସନ୍ନ, ଯଦି ମୋର ତପସ୍ୟା ଫଳ ଦେଇଛି, ସଗରଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ମୋର ଦ୍ୱାରା ଜଳ ଦାନ ହେଉ। ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ଭିଜିଥିବା ସମସ୍ତ ପୂର୍ବଜମାନେ ଉତ୍ତମ ସ୍ୱର୍ଗ ଲାଭ କରନ୍ତୁ, ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେ ସହିତ। ମୁଁ ଏହି ବର ମୋର ବଂଶର ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଛି, ଯେଉଁ ଭାବେ ଆମ ବଂଶ ନଷ୍ଟ ହେବ ନାହିଁ; ଏହି ଉତ୍ତମ ବର ଦିଅନ୍ତୁ, ହେ ଇକ୍ଷ୍ବାକୁ ବଂଶର ନାଥ।” ବ୍ରହ୍ମା ମହାରାଜାଙ୍କୁ ଶୁଭ ଓ ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ, “ହେ ଭାଗୀରଥ, ତୁମର ଏହି ଆଶା ବଡ଼ ଉତ୍ତମ; ତୁମେ ଇକ୍ଷ୍ବାକୁ ବଂଶର ମହିମା ବଢାଇଛ। ଏହି ହିମାଳୟର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ କନ୍ୟା ଗଙ୍ଗାକୁ ଧରିବା ଆବଶ୍ୟକ; ଏଠି ହରା (ଶିବ) ଉପଯୁକ୍ତ। ପୃଥିବୀ ଗଙ୍ଗାର ଅବତରଣକୁ ସହି ପାରିବେ ନାହିଁ; ମୁଁ ଦୃଢ଼ କରି କହୁଛି, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଶିବ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କେହି ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ।" ଏପରି ବ୍ରହ୍ମା ରାଜାଙ୍କୁ ଏବଂ ଗଙ୍ଗାକୁ କହି, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ମାରୁତମାନଙ୍କ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଉଛି। ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥାନ ପରେ, ଭାଗୀରଥ ପୃଥିବୀରେ ଅଙ୍ଗୁଠି ଦେଇ ବର୍ଷ ତକ ଉପାସନା ଆରମ୍ଭ କଲେ।