ଏହି ଘଟଣାରେ, ଅସମଞ୍ଜର ପୁଅ ତାଙ୍କର ପିତୃବନ୍ଧୁ ରାଜକୁମାରମାନଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖି ଦୁଃଖରେ ଭାରି ହୋଇ ଦେଖିଲେ। ସେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବି ଯାଇ, ବିପୁଳ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ କାନ୍ଦିଲେ। ସେଠାରେ, ଦୂରରେ ନୁହଁ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବାଘ ସମାନ ବଳବାନ ଏକ ନର, ଦୁଃଖ ଓ ବିପ୍ଳବରେ ଭରି ଯାଇ, ଯଜ୍ଞର ଅଶ୍ୱକୁ ଚାଲିବା ଦେଖିଲେ। ସେ ରାଜପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳ ଦେବା ପାଇଁ ଇଚ୍ଛା କରି, ଜଳ ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ଜଳାଶୟ ମିଳିଲା ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ତୀବ୍ର ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ, ସେ ଦେଖିଲେ ସୁପର୍ଣ୍ଣ – ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ରାଜା, ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କର ମାମୁଁ, ବାୟୁ ସମାନ ତେଜସ୍ବୀ। ତାହା ପରେ, ବୈନତେୟ – ଏହି ବଳବାନ ପକ୍ଷୀ – ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ବାଘ ସମାନ ବଳବାନ ନର, ଦୁଃଖ କରିନାହିଁ; ଏହି ମୃତ୍ୟୁ ସମ୍ସାରରେ ସ୍୵ୀକୃତ।" "ଏହି ବଳବାନମାନେ ଅପାର କପିଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦଗ୍ଧ ହୋଇଛନ୍ତି; ତୁମେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସାଧାରଣ ଜଳ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହଁ।" "ହିମବତଙ୍କର ବଡ଼ ଝିଅ ଗଙ୍ଗା, ହେ ଉତ୍ତମ ନର, ତାଙ୍କରେ ତୁମେ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳ ଦେବା କରିବା ଉଚିତ।" "ଗଙ୍ଗା – ସମସ୍ତ ଜଗତର ଶୁଧ୍ଧିକାରୀ – ଏହି ଭସ୍ମ ହୋଇଥିବା ଦେହମାନଙ୍କୁ ପ୍ରବାହିତ କରିବେ; ଯେତେବେଳେ ପ୍ରିୟ ଗଙ୍ଗା ଏହି ଭସ୍ମକୁ ଉନ୍ମୋଚିତ କରିବେ, ସାଗରଙ୍କର ଷଷ୍ଠି ହଜାର ପୁଅ ସ୍୵ର୍ଗରେ ପ୍ରବେଶ କରିବେ।" "ଏବେ ଯାଅ, ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଅଶ୍ୱକୁ ଆଣ; ତୁମେ ପିତୃୟଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ଉଚିତ, ହେ ବୀର।" ସୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ତାଙ୍କ ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ଅତି ବଳବାନ ପୁଅ ଶୀଘ୍ର ଅଶ୍ୱକୁ ନେଇ, ଏକ ମହା ତପସ୍ୱୀ ଭାବରେ ଫେରିଲେ। ତାହା ପରେ, ଅନୁଷ୍ଠିତ ରାଜାଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଯାଇ, ରଘୁବଂଶୀ ରାମ, ସେ ଘଟିଥିବା ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଓ ସୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କ କଥା ଅନୁସୂଚନା କଲେ। ଅଂଶୁମାନଙ୍କର ଏହି ଭୟଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ନିୟମ ଓ ବିଧି ଅନୁସାରେ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଲେ। ଏହି ପ୍ରସ୍ତୁତ ଯଜ୍ଞ କରି, ରାଜା ତାଙ୍କ ନିଜ ନଗରକୁ ଫେରିଲେ; କିନ୍ତୁ ଗଙ୍ଗା ଅବତରଣ ପାଇଁ କୌଣସି ସମାଧାନ ମିଳିଲା ନାହିଁ। ଏହି ଅସମାଧାନ ସହିତ, ମହାରାଜା ତିରିଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଶାସନ କରି, ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ସ୍୵ର୍ଗକୁ ଯାଇଲେ। ଏବେ ଚଳିଛି ଚଉଵାଳିଶ ଅଧ୍ୟାୟ। ସାଗର ନିୟମ ଅନୁସାରେ ପ୍ରୟାଣ କରିବା ପରେ, ଜନମାନେ ଅଂଶୁମାନଙ୍କୁ ରାଜା ଭାବରେ ବାଛିଲେ, ଯିଏ ଅତି ଧର୍ମିକ ଥିଲେ। ଏହି ଅଂଶୁମାନ ରାଜା ଅତି ବିଶିଷ୍ଟ ଥିଲେ; ତାଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁଅ ଥିଲେ ଦିଲୀପ। ଅଂଶୁମାନ ଦିଲୀପଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଇ, ହିମାଳୟ ପର୍ବତର ଶୋଭାମୟ ଶିଖରରେ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କଲେ। ଏହି ମହାପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା ଅସ୍ତିକ ଅଞ୍ଚଳରେ ବତ୍ସର ତିରିଶ ହଜାର ଦୁଇ ହଜାର ବର୍ଷ ରହି, ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ଫଳରେ ସ୍୵ର୍ଗକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଦିଲୀପ, ଯିଏ ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କର ନଶ୍ଟ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି, ଦୁଃଖରେ ଡୁବି ଯାଇ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଗଙ୍ଗା ଅବତରଣ କିପରି ସମ୍ଭବ? କିପରି ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳ ଦେବା କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି? କିପରି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇପାରିବି? ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ତାଙ୍କ ମନ ଲିନ ହେଇ ରହିଲା। ସେ ନିତ୍ୟ ଏହି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ବେଳେ, ନିଜକୁ ସଂଯମ କରି ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ତାଙ୍କୁ ଏକ ପୁଅ ଭଗୀରଥ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯିଏ ଅତି ଧର୍ମିକ ଓ ଉତ୍ତମ। ଦିଲୀପ ଅତି ତେଜସ୍ୱୀ ଥିଲେ, ଅନେକ ଯଜ୍ଞ କଲେ; ତିରିଶ ହଜାର ବର୍ଷ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କଲେ। କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କର ମୁକ୍ତି ବିଷୟରେ କୌଣସି ସମାଧାନ ମିଳିଲା ନାହିଁ; ଏହି ବଳବାନ ରାଜା ରୋଗରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରୟାଣ କଲେ। ତାଙ୍କ ଆତ୍ମା ଏକତ୍ରିତ ମେରିଟ୍ ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ର ଲୋକକୁ ଗଲା; ତାଙ୍କ ପୁଅ ଭଗୀରଥଙ୍କୁ ରାଜା ଭାବରେ ଅଭିଷେକ କରିଲେ। ଭଗୀରଥ – ରାଜା ଓ ତପସ୍ୱୀ – ରଘୁବଂଶୀ, ଅତି ଦର୍ଶନୀୟ ଓ ଧର୍ମିକ, ଅନ୍ତରେ ସନ୍ତାନ ଓ ପ୍ରଜା ପାଇଁ ଆଶା କରୁଥିଲେ। ରାଜ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଦେଇ, ଗଙ୍ଗା ଅବତରଣ ପାଇଁ ଏକ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ – ଗୋକର୍ଣ୍ଣରେ। ତିନି ହଜାର ବର୍ଷ ଦୀଘା ତପସ୍ୟା କଲେ – ହାତ ଉଠାଇ, ପଞ୍ଚ ଧାରା ତପସ୍ୟା, ମାସିକ ଖାଦ୍ୟ ଉପରେ ଜୀବନ୍ତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟାରେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ। ଏହି ମହାତ୍ମା ରାଜାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ, ମହାପ୍ରଭୁ ବ୍ରହ୍ମା – ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କର ନାୟକ – ଅତି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। "ହେ ରାଜା ଭଗୀରଥ, ମୁଁ ତୁମେଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ; ତୁମ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟାରେ, ଏକ ବର ଚାହିଁ, ହେ ଧୃଡ଼ବାନ।" ଭଗୀରଥ ଜୋଡ଼ା ହାତ ଦେଇ, ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ବଳବାନ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ପିତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଯଦି ଭଗବାନ ମୋପରେ ପ୍ରସନ୍ନ, ଯଦି ମୋର ତପସ୍ୟା ଫଳିଛି, ସାଗରଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁଅମାନେ ମୋ ଦ୍ୱାରା ଜଳ ପାଉ।" "ସମସ୍ତ ମହାତ୍ମାମାନେ, ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଭସ୍ମ ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ଉନ୍ମୋଚିତ ହେବ, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ସହିତ ଉଚ୍ଚତମ ସ୍୵ର୍ଗକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁନ୍ତୁ।" "ହେ ଦେବ, ମୁଁ ଏହି ବର ମୋ ବଂଶ ପାଇଁ ଚାହୁଁଛି, ଯେଉଁଥିରେ ଆମ ବଂଶ ନଶ୍ଟ ହେବ ନାହିଁ; ଏହି ଉତ୍ତମ ବର ମୋ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ଦିଅ।" ତପସ୍ୟାର ଫଳରେ, ବ୍ରହ୍ମା ରାଜାଙ୍କୁ ଶୁଭ ଓ ମଧୁର କଥା କହିଲେ, "ହେ ଭଗୀରଥ, ତୁମ ଏହି ଇଚ୍ଛା ବଡ଼; ଏହା ହେଉ, ତୁମେ ଉତ୍ତମ ହେଉ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଉନ୍ନତିକାରୀ।" "ହିମାଳୟଙ୍କର ବଡ଼ ଝିଅ ଗଙ୍ଗାକୁ ଧାରଣ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ; ଏଠାରେ ହର (ଶିବ) ଅନିଯୁକ୍ତ ହେଉ।" "ପୃଥିବୀ ଗଙ୍ଗାର ଅବତରଣକୁ ସହିପାରିବେ ନାହିଁ; ମୁଁ ଦୃଢ଼ ଧରି କହୁଛି, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଶିବ ଛଡ଼ା କୌଣସି ଅନ୍ୟ ଏହି ଭାର ବହିପାରିବେ ନାହିଁ।" ଏହିପରି କଥା କହି, ବ୍ରହ୍ମା ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ଓ ମାରୁତମାନେ ସହିତ ସ୍୵ର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏହିପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବାଲକାଣ୍ଡର ଚଉଵାଳିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା, ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଏହି ପ୍ରଥମ କାବ୍ୟରେ।