ରାବଣଙ୍କ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରୀମାନେ, ତାଙ୍କର ନିଦ୍ରା କିମ୍ବା ମଦର ଅଭାବରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଚକ୍ଷୁ ନେଇ, ତାଙ୍କର ଶୂରବୀର ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପଛରେ ଏକ ମେଘ ପଛରେ ତଡିତ୍ ଚାଲିଥିବା ପରି ଚାଲିଲେ। ସେମାନଙ୍କର ହାର ଓ କଙ୍ଗନ୍ ବିକୃତ ହୋଇଥିଲା, ତାଙ୍କର ଚମକ ଅନ୍ଧାରି ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଚୁଲ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲା, ମୁହଁ ପରିସ୍ୱେତ ହେଇ ଚମକୁଥିଲା। ମଦ ଓ ନିଦ୍ରାରେ ବେହୋଶ, ତାଙ୍କର ମନୋହର ମୁହଁ ପରିସ୍ୱେତ ହୋଇ ଚମକୁଥିଲା, ମାଲା ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଚୁଲ ଫୁଲରେ ଜଟିତ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପତି, ଆସକ୍ତିରେ ଦାସ ହୋଇ, ମନ ଶୀତା ଉପରେ ଏକାଗ୍ର, ଦୀର୍ଘ ଚାଲିଥିଲେ ଏବଂ ଅପାର ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଏହି ମହିଳାମାନେ ଚାଲିବା ବେଳେ ତାଙ୍କର କମରବନ୍ଧ ଓ ପାଉଁ ଗୁଞ୍ଜିବା ଶବ୍ଦ ହନୁମାନ୍, ବାୟୁପୁତ୍ର, ଶୁଣିଲେ। ହନୁମାନ୍ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ଅଦ୍ୱିତୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅପୂର୍ବ ଶକ୍ତିର ଧାରକ—ଦ୍ୱାର ପାଖକୁ ଆସୁଥିବା। ତାଙ୍କୁ ଚାରିପାଖରେ ଅନେକ ଦୀପ ଘେରି ରହିଛି, ମୁହଁରେ ସୁଗନ୍ଧିତ ତେଲ ଲଗାଇଥିବା ନାରୀମାନେ ଆଗରେ ଦୀପ ଧରିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଅତି ଚୌଡ଼ା, ତାମ୍ର ଓ ପାର୍ଶ୍ୱ ଦୃଷ୍ଟି, ଆସକ୍ତି, ଗର୍ବ ଓ ମଦରେ ଆବେଶିତ; କାମଦେବ ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଧନୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପର ଅଂଗବସ୍ତ୍ର ଚର୍ଣ୍ଣ ନେମ୍ ଫେନ ପରି ଧଳା, ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, ଅଳ୍ପ ଖୋଲା ଓ କଙ୍ଗନ୍ ଉପରେ ଟଙ୍ଗି ରହିଛି। ହନୁମାନ୍ ପତ୍ର ଓ ଫୁଲର ମଧ୍ୟରେ ଲୁଚି ରହି, ରାବଣଙ୍କୁ ନିକଟ ଆସୁଥିବା ଦେଖି ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରିଲେ। ତାପରେ, ହନୁମାନ୍, ବାନରମୁଖ୍ୟ, ରାବଣଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରୀମାନେ, ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଓ ଯୁବତାରେ ଶୋଭିତ, ଦେଖିଲେ। ଏହି ସୁନ୍ଦରୀମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଘେରି ରହିଥିବା, ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ରାଜା ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀର ଝୁଣ୍ଡରେ ତୁଳିଥିବା ରମଣୀୟ ଉଦ୍ୟାନରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ମଦରେ ମତ୍ତ, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ଶଙ୍ଖ ପରି କାନ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବିଶ୍ରବାସପୁତ୍ର ରାକ୍ଷସର ନାଥ ଏଠାରେ ଦେଖାଯାଇଲେ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରୀମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଘେରି ରହି, ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ତାରାମାନେ ଭିତରେ, ମହାବାନର ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଚମତ୍କାର ରୂପରେ। 'ଏହି ରାବଣ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ' ଭାବି, ବାନର ଚିନ୍ତା କଲେ—'ଏହି ହେଉଛି ସେ, ଯେଉଁଠି ସହର ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘରରେ ଶୁଅନ୍ତି।' ତେଣୁ ହନୁମାନ୍, ବାୟୁପୁତ୍ର, ଶକ୍ତି ଭରି ଉତ୍ସାହରେ ଉଲ୍ଲମ୍ଭନ କଲେ। ତଥାପି, ରାବଣଙ୍କ ତେଜସ୍ୱୀ ରୂପରେ ହନୁମାନ୍ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ, ପତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଲୁଚି ରହି, ସତର୍କ ଓ ଲୁଚିତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଲେ। ଶ୍ରୀମତୀ ଶୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଶାରେ, ଯାହା ଅନ୍ଧାର ଚୁଲ, ମନୋହର କଟି, ନିକଟ ଅଂଗ, ଚକ୍ଷୁ କୋଣ କଳା, ରାବଣ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ମୁହଁ ଘୁଅଇଲେ। ଏବେ ତୁମେ ଶୁଣ, ମହାନ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ସୁନ୍ଦର କାଣ୍ଡର ଉନିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ। ଏହି ସମୟରେ, ଅପରାଧ ହୀନ, ଶୋଭା ଓ ଯୁବତାରେ ଶୋଭିତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ ରାଜକନ୍ୟା ଶୀତା ଅଛନ୍ତି। ରାକ୍ଷସର ନାଥ ରାବଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶୋଭାବନ୍ତୀ ଭାର୍ତ୍ତୀ ଶୀତା ବାତାନ୍ ଗଛରେ ପବନ ଲାଗିଲା ପରି କାଁପି ଉଠିଲେ। ପେଟ ଉପରେ ଉରୁ ଦେଇ, ଅଂଗ ଉପରେ ହାତ ଦେଇ, ଚଉଡ଼ା ଚକ୍ଷୁ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ମୁହଁ ନେଇ, ଶୀତା କାନ୍ଦୁଥିଲେ। ଦସମୁଖ ରାବଣ ଦେଖିଲେ, ବନ୍ଧୁ ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ, ଦୁଃଖରେ ଏକା, ଦୁଃଖ ଦେଇ ଦେଖାଯାଉଛି, ଏକ ନୌକା ଭୟଙ୍କର ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବୁଥିବା ପରି। ଭୂମିରେ ଅଖୋଲା ଅବସ୍ଥାରେ ବସି, ନିଶ୍ଚଳ ନିୟମରେ ଅଟୁଟ, ଗଛରୁ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଥିବା ଏକ ଡାଲି ପରି ଦେଖାଯାଉଛି। ତାଙ୍କର ଦେହ ଭୂଷଣ ପରି ଏ ମଳିନ ମାଟିରେ ଲପେଟି ଦିଆଯାଇଛି, ଯଦିଓ ଭୂଷଣ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ, ତଥାପି ଫୁଲରେ ମାଟି ଲଗିଥିବା ପଦ୍ମ ଡଣ୍ଡ ପରି ଦେଖାଯାଉଛି। ଏହି ଶୀତା, ରାଜା ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ରାମଙ୍କୁ ଆଗ୍ରହ କରି, ନିଜ ଧୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପର ଘୋଡ଼ାରେ ଚଢ଼ି, ଚିନ୍ତାର ରଥରେ ଯାଉଛନ୍ତି। ଶୋଷିତ, କାନ୍ଦୁଥିବା, ଏକା, ଧ୍ୟାନ ଓ ଦୁଃଖରେ ବ୍ୟସ୍ତ, ଦୁଃଖର ଶେଷ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ, ରାମରେ ଏକାଗ୍ର, ରାମକୁ ଛାଡ଼ି କିଏକୁ ଚିନ୍ତା କରୁନାହିଁ। ବେଚେନ୍ତା, ପରେ ଅଚଳ, ନାଗରାଜଙ୍କର ପତ୍ନୀ ପରି, କିମ୍ବା ଧୂମକେତୁ ଦ୍ୱାରା ଦମିତ ରୋହିଣୀ ପରି। ସଦ୍ଗୁଣୀ, ଉଚ୍ଚ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ, ନୀତି ଓ ଧର୍ମରେ ଜଗତ୍, ଏବେ ଅପବନ୍ତି, ନୀଚ ବଂଶର ଜନ୍ମ ପରି। ଖ୍ୟାତି ହ୍ରାସ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଅପମାନିତ, ଜ୍ଞାନ ନଷ୍ଟ, ଆଶା ଭଙ୍ଗ। ଆଜ୍ଞା ବିଫଳ, ଦିଗ୍ ଅନ୍ଧାର, ପୂଜା ସମୟରେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ। ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ରାତି ଅନ୍ଧାର ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ପଦ୍ମପୁଷ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ନଷ୍ଟ, ବୀରମାନଙ୍କ ହୀନ ସେନା। ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଅନ୍ଧାରରେ ମିଶି, ନଦୀ ଶୁଷ୍କ, ଯଜ୍ନ ବିଗଡ଼ି, ଅଗ୍ନି ନିଶ୍ଚିନ୍ନ। ଉପଯୁକ୍ତ ପଦ୍ମପୁଷ୍କର ତଳ ଓ ଫୁଲ ଭଙ୍ଗି, ପକ୍ଷୀ ଭୟ ଭିତରେ ଉଡ଼ିଗଲା, ହାତୀର ଶୁଣ୍ଡ ଛୁଇଁ ଅସ୍ଥିର। ନଦୀ ଶୁଷ୍କ, ପତି ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ, ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଇଛି, ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଚନ୍ଦ୍ରହୀନ ରାତି ପରି। ସେ, ସୁକୁମାର ଓ ଶୋଭିତ ଯୁବତୀ, ରତ୍ନମୟ ଘରରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ଏକ ତାଜା ପଦ୍ମ ଡଣ୍ଡ ପରି, ତାପରେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଉଛି। ଧରି, ଥାମରେ ବାନ୍ଧି, ସହଚରୀମାନେ ଠାରୁ ବିଛିନ୍ନ, ଦୁଃଖରେ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ନେଇ, ଅଟୁଟ ଦୁଃଖରେ, ଗଜପତି ଅନ୍ୟ ହାତୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧରା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି। ଉପବାସ, ଦୁଃଖ, ଧ୍ୟାନ ଓ ଭୟରେ କ୍ଷୀଣ, ଦୁଃଖିତ, ଅଳ୍ପ ଖାଇ, ତପସ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ, ଜୋଡି ହାତ ଦେଇ ଦେବୀ ପରି ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଛି, ହୃଦୟ ରଘୁନାଥ ଉପରେ ଏକାଗ୍ର, ଦସମୁଖ ରାବଣଙ୍କ ପରାଜୟ ଆଶା କରୁଛି। ରାବଣ, ମୈଥିଳୀକୁ ଆକର୍ଷିତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଯିଏ ସଦା ରାମଙ୍କୁ ନିବେଶିତ, ଦୀଘା, ଲାଲ, ଚୌଡ଼ା ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଚକ୍ଷୁ ନେଇ, କାନ୍ଦୁଥିବା ଓ ଅପରାଧ ହୀନ, ତାଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ ଦେବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ। ଏବେ ତୁମେ ଶୁଣ, ମହାନ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ସୁନ୍ଦର କାଣ୍ଡର ବିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ।