ବିଶାଳ କାନ୍ଧ ଥିବା ଏକ ବୃକ୍ଷର ଚାଉଁଧାରେ ବସିଥିଲେ, ତାହା ତଳେ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ ରାଜକୁମାରୀ ସୀତା ବସିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଶ୍ରୀହନୁମାନ୍ ତାଙ୍କର ଦୀପ୍ତିରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ଦୁଃଖର ତାପରେ ତାଙ୍କର କେଶ ମଲିନ ଏବଂ ଜଟିଳ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ସୀତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ଅନେକ ହ୍ରାସ ପାଇଥିଲା, ସେ ଏକ ତାରକା ଭଳି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଇଥିଲେ; ଅପାର ଗୁଣର ଅଧିକାରୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାମୀରୁ ବିୟୋଗ ଦୁଃଖରେ ଏକାକି ଥିଲେ। ସେ ଅଲଙ୍କାରରୁ ବଞ୍ଚିତ ଥିଲେ, କେବଳ ସ୍ୱାମୀର ପ୍ରେମରେ ଶୋଭିତ; ରାକ୍ଷସାଧିପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଦୀ ହୋଇ, ପରିବାର ଏବଂ ଆତ୍ମୀୟମାନେଠାରୁ ଦୂରେ ରହିଥିଲେ। ସେ ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଚାରିପଟେ ଘେରାଯାଇଥିଲେ, ଏକ ହାତୀଣୀ ଭଳି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅପରିଚିତ; ମେଘର କୋଳେ ଅର୍ଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି, ଶରତ୍କାଳୀନ କୁହୁଡ଼ିରେ ଢାକାଯାଇଥିଲେ। ଦୁଃଖରେ ଦୀନ ଶରୀର, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ଅସ୍ପର୍ଶିତା; ଅନୁରାଗର ତନ୍ତୁ ବିନା ସିତାର ଭଳି; ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ନିରନ୍ତର ନିବେଦିତ, କିନ୍ତୁ ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କ ଅଧୀନ। ଅଶୋକବନର ମଧ୍ୟରେ ସୀତା ଦୁଃଖର ସାଗରରେ ବୁଡ଼ିଯାଇଥିଲେ; ସେଠାରେ ରାକ୍ଷସୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରିରଖିଥିଲେ, ରୋହିଣୀ ତାରାମାଳାରେ ଯେପରି ଅଛନ୍ତି, ସେପରି। ହନୁମାନ୍ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ଏକ ଫୁଲ ନଥିବା ବେଳ ଭଳି, ଦେହ ମାଟିରେ ମଲିନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାଭାବିକ ଶୋଭା ଅଛି; ଏକ ମାଟି ଲଗା ହୋଇଥିବା କମଳ ତଣ୍ଡି ଭଳି, ଅଲୋକିକ ଶୋଭା ଅଛି କିନ୍ତୁ ଏଠି ପ୍ରକାଶିତ ନୁହେଁ। ମଲିନ ଓ ପୁରୁଣା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା ସେ ଦୀପ୍ତିମାନୀ ରାମପତ୍ନୀକୁ ହନୁମାନ୍ ଦେଖିଲେ; ମୃଗଶାବକ ଭଳି ଚକ୍ଷୁ ଥିଲା ସୀତାଙ୍କର। ଦୁଃଖରେ ମୁଖ ଅବଶ୍ୟ ମ୍ଲାନ, କିନ୍ତୁ ଅଦମ୍ୟ ଶକ୍ତି ଏବଂ ନିଜ ଧର୍ମରେ ରକ୍ଷିତ; କଳା ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ସୀତା, ସ୍ୱାମୀର ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ। ହନୁମାନ୍ ଦେଖିଲେ, ମୃଗଶାବକ ଭଳି ଭୟଭିତ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ସୀତା ଚାରିପଟେ ଦେଖୁଛନ୍ତି—ତାଙ୍କର ଶ୍ୱାସର ତାପରେ ପତ୍ରମୟ ବୃକ୍ଷଗୁଡ଼ିକ ଜଳିଯାଉଛି ଭାବ, ଦୁଃଖର ଏକ ମହାପ୍ରବାହ ଉପସ୍ଥିତ। ଅଲଙ୍କାର ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଦେହର ଗଠନ ଓ ଶୋଭା ଅକ୍ଷୟ ଥିଲା; ମିଥିଲାର ରାଜକୁମାରୀକୁ ଦେଖି ମାରୁତି ଅପାର ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲେ। ମଦ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି ହନୁମାନ୍ ଆନନ୍ଦର ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇଲେ, ଏବଂ ଏଠାରେ ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ତାପରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ପ୍ରବଳ ହନୁମାନ୍ ଆନନ୍ଦରେ ଗୋପନ ରହିଲେ। ଏହିପରେ, ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ଅଷ୍ଟାଦଶମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ହନୁମାନ୍ ଏହି ମନୋହର ଅରଣ୍ୟରେ ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା ବୃକ୍ଷମାନେ ଦେଖି ଓ ବୈଦେହୀଙ୍କ ଖୋଜରେ ରହିଥିଲେ, ରାତି ଅନେକ ଅଂଶ ପରିଘଟିଯାଇଥିଲା। ସେ ଶୁଣିଲେ ବେଦପାଠ ଓ ଯଜ୍ଞ କ୍ରିୟାର ଧ୍ୱନି, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସମାନେ ବେଦଙ୍କ ଷଡଅଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୋଇ ରାତିରେ ନିୟମିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ସୁଭଦ୍ର ଓ ମଧୁର ବାଦ୍ୟ ଶବ୍ଦରେ ଦଶମୁଖୀ ରାବଣଙ୍କୁ ଜଗାଯାଇଲା। ଜାଗି ଉଠି, ପ୍ରଭାଶାଳୀ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସ ରାଜା ଝୁଲିଥିବା ମାଳା ଓ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଭାବିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଅତି ଆସକ୍ତି ଓ କାମନାରେ ଏତେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଥିଲେ, ନିଜ ଇଚ୍ଛାକୁ ଚାପି ରଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଅଲଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ ଏଉଁ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ତେଜସ୍ବୀ ରାବଣ ଏକ ଅଶୋକବନରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଲଗା ବୃକ୍ଷ ଥିଲେ। ଲୋଟସ୍ ପୁଷ୍କରିଣୀ, ବିଭିନ୍ନ ପୁଷ୍ପରେ ଶୋଭିତ, ଏବଂ ମଦୋନ୍ମତ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ପକ୍ଷୀମାନେ ଭରିଥିବା ସେଠି ଥିଲା। ବିଭିନ୍ନ ମନୋହର ପଶୁମାନେ ଚାରିପଟେ ଘୁରୁଥିଲେ, ରତ୍ନ ଓ ସୁନାର ତୋରଣରେ ଶୋଭିତ ମାର୍ଗ ଦେଖୁଥିଲେ। ବିଭିନ୍ନ ପଶୁ ଦଳରେ ଭରିଥିବା, ଫଳ ରେ ପଡ଼ିଥିବା ଏହି ଅଶୋକବନକୁ ରାବଣ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠି ରାବଣଙ୍କ ପଛରେ ଶତ ନାରୀ ଚାଲିଥିଲେ, ଯେପରି ଦେବୀ ଗନ୍ଧର୍ବୀମାନେ ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲନ୍ତି। କିଛି ନାରୀ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦୀପ ଧରିଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ବାଲ୍ ଚମର ଓ ପଙ୍ଖା ନେଇଥିଲେ। କିଛି ଜଣେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ରରେ ଜଳ ନେଇ ଆଗକୁ ଚାଲିଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଚକ୍ରାକାର ପଙ୍ଖା ନେଇ ପଛରେ ଥିଲେ। ଏକ ନାରୀ ତାଙ୍କ ଡାହାଣ ହାତରେ ମଣିମୟ ଦ୍ରାକ୍ଷାପାତ୍ର ଧରିଥିଲେ, ଯାହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଏକ ସୁନା ହାଣ୍ଡଲ ଥିବା, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଦୀପ୍ତିମାନ ପର୍ଣ୍ଣ ଧରି ରାବଣଙ୍କ ପଛରେ ଥିଲେ। ରାବଣଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଯାହାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଘୁମ୍ବା ଓ ମଦରେ ଅନ୍ଧାର ହୋଇନଥିଲା, ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲେ ଯେପରି ମେଘ ପଛରେ ପିଛୁ ଚାଲୁଥିବା ବିଦ୍ୟୁତ୍। ତାଙ୍କ ଗଳା ଓ ବାହୁବନ୍ଦ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଚର୍ମ ମ୍ଲାନ ଏବଂ କେଶ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ, ମୁହଁ ଘମରେ ଭିଜିଯାଇଥିଲା। ମଦ ଓ ନିଦ୍ରାରେ ଦୋଳିତ, ମାନ୍ୟ ମୁହଁ ଘମରେ ଚମକୁଥିଲା, ମାଳା ଶିଉଁଠି ଓ କେଶ ଫୁଲରେ ଗୋଲାଇଯାଇଥିଲା। ରାବଣଙ୍କ ମନ ଏବେ ସୀତାଙ୍କୁ ନେଇ ବନ୍ଧିତ, ଆଶାକ୍ତିରେ ଦୀନ ଓ ଧୀରେ ଚାଲୁଥିଲେ। ହନୁମାନ୍ ଏହି ସମୟରେ ରାକ୍ଷସୀମାନେ ପିନ୍ଧିଥିବା କମରବନ୍ଦ ଓ ପାୟଲର ଝଙ୍କାର ଶୁଣିଲେ। ହନୁମାନ୍ ଦେଖିଲେ ଏହି ଅସମାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅପୂର୍ବ ଶକ୍ତି ବିଶିଷ୍ଟ ରାବଣ ଦ୍ୱାରପାଳିକା ଦିଗରେ ଆସୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ଚାରିପଟେ ଅନେକ ଦୀପ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରୁଥିଲା, ପ୍ରସ୍ଥାନରେ ମହକ ତେଲ ଲଗାଇଥିବା ନାରୀମାନେ ଆଗକୁ ଥିଲେ। ରାବଣଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ରାଗ, ଅହଂକାର ଓ ମଦରେ ଲାଲ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଥିଲା; କାମଦେବଙ୍କ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଧନୁଷ୍ୟ ପାଖରେ ପଡ଼ିଥିଲା। ଶ୍ୱେତ ଓ ମୃଦୁ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, ଏହି ଉପରବସ୍ତ୍ର ଅଳ୍ପ ଢିଲା ହୋଇ ବାହୁବନ୍ଦରେ ଧରିଥିଲା। ଏହି ରାବଣଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଯାହାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଘୁମ୍ବା ଓ ମଦରେ ଅନ୍ଧାର ହୋଇନଥିଲା, ମେଘ ପଛରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଭଳି ଚାଲୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଗଳା ଓ ବାହୁବନ୍ଦ ଅସ୍ଥିର, ଚର୍ମ ମ୍ଲାନ, କେଶ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ଓ ମୁହଁ ଘମରେ ଭିଜିଥିଲା।