ହନୁମାନ ତାହାଁର ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିଲେ—କିଏ ଛୋଟ, କିଏ ବଡ଼, କିଏ କୁବଡ଼ା, କିଏ ବିକୃତ ଆକୃତିର, କିଏ ବାମନ, କିଏ ଭୟଙ୍କର, କିଏ ଚେହେରା ଟେଢ଼ା, କିଏ ପିତାଳ ଆଖିର, କିଏ ଅସାମାନ୍ୟ ଦେହର ଧାରଣକାରୀ। ସେମାନେ ବିକୃତ, ତମ୍ରାଭ, କଳା, କ୍ରୋଧୀ, ଝଗଡ଼ା ପ୍ରିୟ; କଳା ଲୋହାର କାଠି ଓ ଗଦା ଧରିଥିଲେ। କିଏ ବନ୍ଦର, ମୃଗ, ବାଘ, ମହିଷ, ଛାଗ ମୁହଁର; କିଏ ହାତୀ, ଉଠ, ଘୋଡ଼ା ପାଉଁର, କିଏ ମୁଣ୍ଡ ମାଟିରେ ପୋତା। କିଏ ଏକ ହାତ ଏକ ପାଉଁର, କିଏ ଗଧା, ଘୋଡ଼ା, ଗାଈ, ହାତୀ, ବାନର କାନର ଧାରଣକାରୀ। କିଏ ବଡ଼ ନାକ, କିଏ ଟେଢ଼ା ନାକ, କିଏ ନାକ ବିନା, କିଏ ହାତୀ ନାକର, କିଏ କପାଳ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ। କିଏ ହାତୀ ପାଉଁ, ବଡ଼ ପାଉଁ, ଗାଈ ପାଉଁ, ତଳପଟି ଭଳି ପାଉଁ, ବଡ଼ ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗଳା, ବଡ଼ ଛାତି ଓ ପେଟ ଧାରଣକାରୀ। କିଏ ବଡ଼ ମୁଁହ ଓ ଆଖି, ଲମ୍ବା ଜିଭ୍ ଓ ଚେହେରା, ଛାଗ, ହାତୀ, ଗାଈ, ଶୁଆର ମୁହଁର। କିଏ ଘୋଡ଼ା, ଉଠ, ଗଧା ମୁହଁର, ସେଠାର ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସୀମାନେ; କଠି ଓ ଗଦା ଧରି, କ୍ରୋଧୀ ଓ ଝଗଡ଼ା ପ୍ରିୟ। ଭୟଙ୍କର, ଧୂସର କେଶ, ବିକୃତ ଚେହେରାର ରାକ୍ଷସୀମାନେ; ସମୟ ସମୟରେ ମଦ୍ୟପାନ କରୁଥିଲେ, ସଦା ମାଂସ ପ୍ରିୟ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଏକ ବଡ଼ ଗଛ ଚାରିପାଖରେ ବସିଥିଲେ, ତାହାର ତଳେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ରାଜକୁମାରୀ ବସିଥିଲେ। ହନୁମାନ ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ତାଙ୍କର ଦେହ ଦୁଃଖରେ ଶିର୍ଣ୍ଣ, କେଶ ମଳିନ ଓ ଅବ୍ୟବସ୍ଥିତ। ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ କ୍ଷୟ ହୋଇଥିଲା, ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଥିବା ତାରା ପରି; ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, କିନ୍ତୁ ପତି ବିୟୋଗରେ ବିପଦରେ। ଶୋଭା ଭୂଷଣ ନଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ପତିର ସ୍ନେହରେ ଅଳଙ୍କୃତ; ରାକ୍ଷସପତି ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧିତ, ପରିବାର ଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ। ସେ ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଯାଇଥିଲେ, ମାନେ ହସ୍ତିନୀ ପରି ଘେରାଯାଇଛନ୍ତି; ମେଘ ଧାରାରେ ଚାନ୍ଦ୍ର କଳା ପରି, ଶରତ ମେଘରେ ଢାକା। ଦୁଃଖିତ ଦେହ, କିନ୍ତୁ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ, ଅସୁର ତାନ ବାଦ୍ୟ ଭଳି; ପତିର ମଙ୍ଗଳରେ ନିବେଦିତ, ତଥାପି ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ରଖିଛନ୍ତି। ଅଶୋକ ବାଟିକା ମଧ୍ୟରେ, ଦୁଃଖର ସାଗରରେ ବିଲୀନ; ସେଠାରେ ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଚାରିପାଖରେ, ରୋହିଣୀ ତାରାମଣ୍ଡଳରେ ଯେପରି। ହନୁମାନ ସେଠାରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ଫୁଲ ନଥିବା ଲତା ପରି; ମଳିନ ଦେହ, ତଥାପି ଶୋଭାମୟ; କାଦରେ ଲିପ୍ତ ଅମ୍ବୁଜ ତଣ୍ଡ ପରି, ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଉଛନ୍ତି, ତଥାପି ଅନ୍ଦକାର। ମଲିନ, ଛିନ୍ନ ଓଡ଼ଣା ପିନ୍ଧିଥିବା ସେ ଦୀପ୍ତିମାନୀ; ମୃଗ ଚକ୍ଷୁ ଭଳି ଆଖି, ଗୁପ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ହନୁମାନ ଦେଖିଲେ। ଶୋକାକୁଳ ମୁହଁ, କିନ୍ତୁ ଅଦମ୍ୟ, ନିଜ ପୁଣ୍ୟରେ ସୁରକ୍ଷିତ, କଳା ଆଖିର ସୀତା, ପତିର କୀର୍ତ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ। ମୃଗଶାବକୀ ପରି ଭୟଭିତ, ଚାରିପାଖ ଦେଖୁଥିବା ସୀତାଙ୍କୁ ହନୁମାନ ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କର ଶ୍ୱାସରେ ଗଛପତ୍ର ଦହିଯାଉଛି ପରି, ଦୁଃଖର ମେଘ ପରି ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ଦୁଃଖର ତରଙ୍ଗ ଉଠିଛି ପରି। ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଶୋଭାମୟ, ଅଳଙ୍କାର ବିନା ମଧ୍ୟ ଅକ୍ଷୟ ଶୋଭା; ମିଥିଲାର ରାଜକୁମାରୀଙ୍କୁ ଦେଖି ମାରୁତି ଅପୂର୍ବ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ। ମଦମତ ଆଖି ଥିବା ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି ହନୁମାନ ଆନନ୍ଦର ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇଲେ, ଏବଂ ସେଠାରେ ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ପରେ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହନୁମାନ, ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ନିଜକୁ ଗୁପ୍ତ କଲେ। ଏଠି ଏଠି ଅଷ୍ଟାଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ମହାନ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ଏହି ଅଷ୍ଟାଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ। ହନୁମାନ ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା ବନ ଦେଖିବା ସହ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଖୋଜୁଥିଲେ, ରାତି ଶେଷ ହେବାକୁ ଆସିଗଲା। ସେ ବେଦପାଠ ଓ ବେଦଙ୍ଗ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମରାକ୍ଷସମାନେ ଦ୍ୱାରା ରାତିରେ କୃତ ଯଜ୍ଞ ଧ୍ୱନି ଶୁଣିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଶୁଭ ସଙ୍ଗୀତ ଓ ଶ୍ରବଣମଧୁର ଧ୍ୱନି ସହ ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ଜାଗିଉଠିଲେ। ଉତ୍ତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ, ମହାବଳୀ ଓ ଯଶସ୍ୱୀ ରାକ୍ଷସରାଜ, ଝୁଲିଥିବା ମାଳା ଓ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେ ସୀତାଙ୍କୁ ନେଇ ଅତି ଆସକ୍ତ ଓ କାମନାରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଯାଇଥିଲେ, ନିଜ ମନରେ ଏହି ଭାବ ଲୁଚାଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ ଓ ଅପୂର୍ବ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ସେ, ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଥିବା ବୃକ୍ଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ବାଟିକାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଶତଦଳ ପୋଖରୀ, ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, ସଦା ମଦୋନ୍ମତ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ପକ୍ଷୀମାନେ ଥିବା ସେଠାରେ। ବିଭିନ୍ନ ଆକର୍ଷଣୀୟ ପଶୁମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିବା, ରତ୍ନ ଓ ସୁଉତ୍ତମ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାର ଦେଖିଲେ। ବିଭିନ୍ନ ପଶୁ ଦଳ ଦ୍ୱାରା ଭିଡ଼ିଥିବା, ପଡ଼ିଥିବା ଫଳରେ ଭରିଥିବା, ଘନ ଗଛର ଅଶୋକ ବାଟିକାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଶତ ନାରୀ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଥିଲେ, ମନେ ଦେବୀ ଗନ୍ଧର୍ବୀମାନେ ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିଥିବା ପରି। କିଏ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦୀପ ଧରିଥିଲେ, କିଏ ବାଲର ଚାମର ଧରିଥିଲେ, କିଏ ତାଳପତ୍ର ପଙ୍ଖା ଧରିଥିଲେ। କିଏ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ରରେ ପାଣି ଆଗରେ ଧରିଥିଲେ, କିଏ ଚକ୍ରାକାର ପଙ୍ଖା ପଛରେ ନେଉଥିଲେ। ଏକ ନାରୀ ଦକ୍ଷିଣ ହାତରେ ରତ୍ନମୟ ଦ୍ରାକ୍ଷା ଭରିଥିବା ପାନପାତ୍ର ଧରିଥିଲେ। ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଚାନ୍ଦ୍ରକଳା ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦଣ୍ଡ ଥିବା ଛତା ପଛରେ ଧରିଥିଲେ। ରାବଣଙ୍କର ସର୍ବୋତ୍ତମ ନାରୀମାନେ, ନିଦ୍ରା ବା ମଦରେ ଅନ୍ଧ ନୁହେଁ, ତାଙ୍କର ବୀର ପତିଙ୍କୁ ମେଘ ପଛରେ ବିଜୁଳି ପରି ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ।