ଅନେକ କଷ୍ଟ ଓ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ, ଶୀତଳ ପ୍ରଭାରେ ମୁକୁଳ ମାନେ ଯେପରି ମୁଝିଯାନ୍ତି, ସେପରି ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତାଙ୍କ ରୂପ ମ୍ଲାନ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଅନେକ ଦୁଃଖର ଆଘାତରେ ତାଙ୍କ ଶୋଭା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ସ୍ୱାମୀବିୟୋଗିନୀ ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀ ପରି ଦୟନୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅପହୃତ ହୋଇଥିଲେ। ଆଶୋକ ଗଛମାନଙ୍କ ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ଶାଖାମାନେ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖକୁ ଆଉ ବଢ଼ାଇ ଦେଉଥିଲେ। ଶୀତ ଋତୁ ଶେଷରେ ଯେପରି ହଜାର କିରଣ ମାଳିକା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆକାଶକୁ ଉଦୟ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଦିନକୁ ଆଣିଦେଉଥିଲା। ଏପରି ଭାବିବା ସମୟରେ ବାନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହନୁମାନ, ଏହି ଜନକନନ୍ଦିନୀ ହିଁ ସୀତା ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇ, ଗଛର ଏକ ଶାଖାରେ ବସିଲେ ଓ ତାହାର ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ। ଏବେ ଏହି କଥାର ସତରହ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଏହି ସମୟରେ ଆକାଶରେ ଧଳା କମଳ ମାଳିକା ପରି ଶୁଭ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରମା ଉଦୟ ହୋଇଥିଲା, ନୀଳ ଜଳରେ ହଂସ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏହି ଶୁଭ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରମା ତାଙ୍କର ଶୀତଳ କିରଣରେ ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନଙ୍କ ସହ ବନ୍ଧୁତ୍ୱ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରୁଥିଲା। ତାପରେ ବାୟୁନନ୍ଦନ ହନୁମାନ ଦେଖିଲେ, ସ୍ୱର୍ଗ ଚାନ୍ଦ୍ର ପରି ମୁଖ ଥିବା, କିନ୍ତୁ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଦଳିତ ହୋଇଥିବା ସୀତାଙ୍କୁ, ଯେଉଁଠି ଜଳରେ ଭାରି ଜାହାଜ ଭାରାଣ୍ଡ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ସୀତା ଦୁଃଖରେ ଦଳିତ ହୋଇଥିଲେ। ବୈଦେହୀଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଅଭିଲାଷାରେ ହନୁମାନ, ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଦେଖିଲେ। ସେଠାରେ ଥିଲେ କେହି ଏକ ଚକ୍ଷୁ, କେହି ଏକ କାନ, କେହି ମୁହଁ ଝାପିଥିବା କାନ, କେହି କାନ ନଥିବା, କେହି ଶଂଖ ଆକୃତିର କାନ, କେହି ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ନାକ୍ର ଛିଦ୍ର। କେହି ବିଶାଳ ଦେହ ଓ ଭୟାନକ ଅଙ୍ଗ, କେହି ଦୀର୍ଘ ଗଳା, କେହି ବିକୃତ କେଶ, କେହି ଘନ ଚୁଲି, କେହି କେଶର ଚଦର ପରି ଶରୀର ଢାକିଥିଲେ। ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ରୂପରେ କେହି ଝୁଲିଥିବା କାନ ଓ କପାଳ, କେହି ଝୁଲିଥିବା ପେଟ ଓ ସ୍ତନ, କେହି ବଡ଼ ଠୋଠ ଓ ଠୁଣ୍ଠି, କେହି ବଡ଼ ମୁହଁ, କେହି ଝୁଲିଥିବା ଗୁଡ଼ିକୁ। କେହି ଛୋଟ, କେହି ଉଚ୍ଚ, କେହି କୁଞ୍ଚିତ ଶରୀର, କେହି ବାମନ, କେହି ଭୟଙ୍କର, କେହି ବିକୃତ ମୁହଁ, କେହି ଧୂସର ଚକ୍ଷୁ, ଏବଂ ବିକୃତ ଅଙ୍ଗ। ଅନେକ ବିକୃତ, ଧୂସର, କଳା, କ୍ରୁଧ୍ଧ, ଝଗଡ଼ାପ୍ରିୟ, ହାତରେ ଲୋହା ଶୁଳ ଓ ମୁସଳ ଧରିଥିଲେ। କେହି ବନ୍ଦର, ମୃଗ, ବାଘ, ମହିଷ, ଛାଗ ମୁହଁ, କେହି ହାଥୀ, ଉଠ, ଘୋଡ଼ା ପାଦ, କେହି ମୁଣ୍ଡ ମାଟିରେ ଲୁଚିଥିଲେ। କେହି ଏକ ହାତ, ଏକ ପାଦ, କେହି ଗଧା, ଘୋଡ଼ା, ଗାଈ, ହାଥୀ, ବନ୍ଦର କାନ ଥିଲା। କେହି ବଡ଼ ନାକ, କେହି ବାକ୍ର ନାକ, କେହି ନାକ ନଥିଲେ, କେହି ହାଥୀ ନାକ, କେହି କପାଳ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସ। କେହି ହାଥୀ ପାଦ, ବଡ଼ ପାଦ, ଗାଈ ପାଦ, ମୃଦୁ ପାଦ, ବଡ଼ ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗଳା, ବଡ଼ ସ୍ତନ ଓ ପେଟ। କେହି ବଡ଼ ମୁହଁ ଓ ଚକ୍ଷୁ, ଦୀର୍ଘ ଜିହ୍ବା ଓ ମୁହଁ, ଛାଗ, ହାଥୀ, ଗାଈ, ଶୁଆ ମୁହଁ। କେହି ଘୋଡ଼ା, ଉଠ, ଗଧା ମୁହଁ, ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସୀ, ହାତରେ ମୁସଳ ଓ ଶୁଳ, କ୍ରୁଧ୍ଧ ଓ ଝଗଡ଼ାପ୍ରିୟ। କେହି ଧୂଆଁ ଚୁଲି, ବିକୃତ ମୁହଁ, ମଦ୍ୟପାନରେ ଲିନ, ମାଂସ ଭୋଜନରେ ଆସକ୍ତ। ଏହି ପ୍ରକାର ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଏକ ବିଶାଳ ଗଛକୁ ଘେରି ବସିଥିଲେ, ଏବଂ ତାହାର ତଳେ ଦୌଷ୍ୟହୀନ ରାଜକୁମାରୀ ସୀତା ବସିଥିଲେ। ହନୁମାନ, ତାଙ୍କର ଦେହର ଅଲୋକ ଦେଖିଲେ—ଦୁଃଖରେ ଦାଗ ଲାଗିଥିଲା, ଧୂଳି ଲଗିଥିବା ଚୁଲି ଏବଂ ଶୋକରେ ଦୀପ୍ତି ମ୍ଲାନ। ସୀତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ଶକ୍ତି କ୍ଷୟ ହୋଇ ତାଙ୍କ ଦେହ ମାଟିକୁ ପଡ଼ିଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାମୀବିୟୋଗର ଦୁଃଖରେ ଅତିବେଦନା ଭୋଗୁଥିଲେ। ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସ୍ନେହରେ ଶୋଭିତ ଥିଲେ, ଅଲଙ୍କାର ବିହୀନ, ରାକ୍ଷସାଧିପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧିତ, ପରିଜନ ଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ। ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଘେରିଥିଲେ, ହସ୍ତିନୀ ପରି ଅବରୁଦ୍ଧ, ମେଘ ଧାରାରେ ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଅଲିକିତ ଅବସ୍ଥା। ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ, ଅନୁରାଗର ତନ୍ତୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଭୀନା ପରି, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ତଥାପି ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଚିତ ଅବସ୍ଥାରେ। ଅଶୋକବାଟିକା ମଧ୍ୟରେ, ଦୁଃଖର ସାଗରେ ଡୁବିଥିବା ସୀତା, ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କ ଘେରାଉରେ ରୋହିଣୀ ତାରାମଣ୍ଡଳ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ହନୁମାନ ଦେଖିଲେ, ସେଠି ସୀତା ଫୁଲ ବିହୀନ ଲତା ପରି, ମାଟି ଲଗିଥିବା ଦେହ ମଧ୍ୟ ଶୋଭା ଶୁଣ୍ୟ ନୁହେଁ; ମାଟି ଲଗିଥିବା କମଳ ତଣ୍ଡ ପରି, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଲୋକରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ମାଲିନ୍ୟ ଓ ଝୁରା ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଥିବା, ମୃଗଶାବକ ଚକ୍ଷୁ ଭଳି ଦୃଷ୍ଟି, ତଥାପି ରୂପରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ଏହି ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ଅଦମ୍ୟ, ନିଜ ପବିତ୍ରତାରେ ସୁରକ୍ଷିତ, ଶ୍ୟାମ ଚକ୍ଷୁ ସୀତା, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ହନୁମାନ ଦେଖିଲେ, ମୃଗଶାବକ ପରି ଭୟଭିତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଚାରିପାଖ ଦେଖୁଥିବା ସୀତାଙ୍କୁ। ତାଙ୍କ ଶ୍ୱାସ ଗଛର ପତ୍ରକୁ ଦହିଦେଉଥିବା ପରି, ଦୁଃଖର ତରଙ୍ଗ ଉଠିଯାଉଥିଲା। ଏପରି ରୂପରେ ଅଳଙ୍କାର ବିହୀନ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୋଭାବନ୍ତି ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ମାରୁତି ଅପୂର୍ବ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ। ସେ ମଦିରା ଦୃଷ୍ଟି ସହିତ ନିରୀକ୍ଷଣ କରୁଥିବା ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦ ନୟନ ଜଳ ଝରାଇଲେ, ଏବଂ ସେଠି ରାମଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ। ତାପରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଶୂରବୀର ହନୁମାନ, ସୀତାଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ନିଜକୁ ଲୁଚାଇଲେ। ଏବେ ଅଷ୍ଟାଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକିୟ ରାମାୟଣର ସୁନ୍ଦର କାଣ୍ଡର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ। ଏହିପରି ଭାବେ ହନୁମାନ ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ଜଙ୍ଗଲ ଦେଖି ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଖୋଜୁଥିଲେ, ରାତି ଶେଷ ହେଉଥିଲା। ସେ ଶୁଣିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମରାକ୍ଷସମାନେ ରାତିରେ ବେଦ ଓ ଡ଼ାଙ୍ଗ ଶାସ୍ତ୍ର ପଢ଼ୁଥିବା ଏବଂ ଯଜ୍ଞ କ୍ରିୟାର ସ୍ୱର। ଏହି ସମୟରେ ଶୁଭ୍ର ସଙ୍ଗୀତ ଓ ମଧୁର ଧ୍ୱନିରେ ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ଜାଗିଉଠିଲେ। ଜଗ୍ରତ ହୋଇ, ଶ୍ରୀମାନ୍ ବଳଶାଳୀ ରାକ୍ଷସରାଜ ରାବଣ, ଝୁଲିଥିବା ମାଳା ଓ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ବୈଦେହୀଙ୍କ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।