ସୁନା ଦେହର ଯାହିଁ ଅଙ୍ଗ, ସାଦା ହସ ଓ ମୃଦୁ ଭାଷାର ସମ୍ପନ୍ନ, ସେଇ ମହିଳା—ସୀତା—ଅନ୍ୟାୟ ଦୁଃଖରେ ପଡିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ଓ ସହନଶୀଳ ରହିଥିଲେ । ରାଘବ ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆତୁର ଥିଲେ, ଯେପରି ଏକ ତିର୍ଖା ମଣିଷ ଜଳାଶୟ ଦେଖିବାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରେ । ସୀତାଙ୍କୁ ପୁନଃ ପାଇଲେ, ରାମ ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ପୁନର୍ବାର ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବିବେ, ଯେପରି ଏକ ରାଜା ନିଜ ହରାଇଥିବା ରାଜ୍ୟ ପୁନଃ ପାଇଲେ । ସୀତା ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖ ତ୍ୟାଗ କରି, ପରିବାରରୁ ବିୟୋଗ ହୋଇ, କେବଳ ରାମଙ୍କ ସଂଗମ ଆଶାରେ ଦେହ ଧାରଣ କରୁଥିଲେ । ସେ ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କୁ ନାହିଁ ଦେଖୁଥିଲେ, ନ ଏଠିର ଫୁଲ ଓ ଫଳରେ ଭରିଥିବା ଗଛମାନେ କୁ; ସେମାନଙ୍କ ହୃଦୟ କେବଳ ରାମଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ କରି ଅଟୁଟ ରହିଥିଲା । ପତି ହେଉଛନ୍ତି ଜଣେ ନାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଭୂଷଣ, ଯେଉଁଠାରେ ରତ୍ନ ମଧ୍ୟ ତାହା ସମ୍ମୁଖରେ ମିଛ; ପତି ବିନା, ସେ ଯଥା ମଧୁର ଓ ସୁନ୍ଦର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ଅଭାବରେ ତାଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ନାହିଁ । ଏଠି ରାମ ଅତି କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି; ସୀତା ଛାଡ଼ି ଦେଖିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ସେ ନିଜ ଦୁଃଖକୁ ସହି ଦେହ ଧାରଣ କରି ରହିଥିଲେ । ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ଏହି କଳା କେଶ, ନୀଳ କମଳ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା, ସୁଖ ପାଇବା ଯୋଗ୍ୟ ଏହି ସୀତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଦେଖିଲି, ମୋର ହୃଦୟ ମଧ୍ୟ ବିସ୍ତରିତ ହେଲା । ଧର୍ତ୍ତୀ ପରି ସହନଶୀଳ, ନୀଳ କମଳ ଦୃଷ୍ଟି, ଯେଉଁଠି ଆଗରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ସେଉଁଠି ଏବେ ଏକ ବୃକ୍ଷ ତଳେ ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ । ତୁଷାର ଆଘାତ ପାଇଥିବା ପଦ୍ମ ପରି, ଏକ ପରେ ଏକ ଅପମାନରେ ଦଳିତ, ସଂଗୀ ବିୟୋଗରେ ଚକ୍ରବାକୀ ପରି, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ଦୟନୀୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି । ଏଠି ଅଶୋକ ଗଛମାନେ, ଫୁଲ ଓ ଶାଖା ଝୁଲାଇ, ସେମାନଙ୍କ ଦୁଃଖକୁ ଅଧିକ କରୁଛନ୍ତି; ଶୀତ ରଶ୍ମି ସୂର୍ୟ ଶୀତକାଳ ଶେଷରେ ଉଦୟ ହେବା ପରି, ଏଠି ହଜାର କିରଣର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଉଛି । ଏପରି ଭାବି, ଏହି ମାନବୀ ସୀତା ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇ, ମହାବଳୀ ମାକଡ଼ ହନୁମାନ୍ ସେଇ ବୃକ୍ଷ ଉପରେ ବସିଲେ । ଏବେ ଏହି କଥାର ସତରେ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉ । ତାପରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା, ଧଳା କମଳ ଗୁଛ ପରି ଶୁଭ୍ର ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ନୀଳ ଆକାଶରେ ହଂସ ପରି ଦେଖାଦେଲା । ସେଇ ଚନ୍ଦ୍ରମା ନିଜ ଶୀତଳ କିରଣରେ ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନଙ୍କ ସହ ସାଙ୍ଗ ଦେଉଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ, ହନୁମାନ୍ ଦେଖିଲେ ସୀତାଙ୍କ ମୁହଁ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖ ଭାରରେ ଦଳିତ, ଜଳରେ ଭାରି ଝଡ଼ି ପଡ଼ିଥିବା ନୌକା ପରି । ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ହନୁମାନ୍ ନିକଟରେ ଭୟଙ୍କର ଦେହ ଥିବା ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଦେଖିଲେ । କେହି ଗୋଟିଏ ଚକୁ, କେହି ଗୋଟିଏ କାନ, କେହି ଗୋଟିଏ କାନ ଢାକିଥିବା, କେହି କାନ ନଥିବା, କେହି ଶଂଖ ଆକୃତି କାନ, କେହି ନାକ ମୁଣ୍ଡ ଶିରେ ପହଞ୍ଚିଥିବା । କେହି ବଡ଼ ଦେହ, ବଡ଼ ଅଙ୍ଗ, କେହି ଲମ୍ବା ଗଳା, କେହି ଅସଂଖ୍ୟ କେଶ, କେହି କେଶ ଚାଦର ପରି ଢାକିଥିବା । କେହି ଝୁଲା କାନ ଓ କପାଳ, ଝୁଲା ପେଟ ଓ ଶରୀର, ବଡ଼ ଠୋଠ ଓ ଠୁଣ୍ଡି, ବଡ଼ ମୁହଁ, ଝୁଲା ଘୁଁଡ଼ି । କେହି ଛୋଟ, କେହି ଲମ୍ବା, କେହି କୁଞ୍ଚିତ ଶରୀର, କେହି ବାଣ୍ଟିଆ, କେହି ଭୟଙ୍କର ମୁହଁ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ, ବିକୃତ ଆକୃତି । କେହି ଅତି ଦୁଷ୍ଟ, ଧୂସର କେଶ, ମଦ୍ୟପାନ ଓ ମାଂସ ଭୋଜନରେ ଆସକ୍ତ । କେହି ଶୂକର, ହରିଣ, ବାଘ, ମହିଷ, ଛାଗର ମୁହଁ; କେହି ହାତୀ, ଉଠ, ଘୋଡ଼ା ପାଉଁ, କେହି ମୁଣ୍ଡ ମାଟିରେ ଗୋଡ଼ ଦେଇଥିବା । କେହି ଗୋଟିଏ ହାତ, ଗୋଟିଏ ପାଉଁ, ଗଧା, ଘୋଡ଼ା, ଗାଈ, ହାତୀ, ମାକଡ଼ କାନ ଥିବା । କେହି ଅତି ବଡ଼, ଏଠାରୁ ହେଉଥିବା ନାକ, ବାଙ୍କା ନାକ, କିମ୍ବା ନାକ ନଥିବା; କେହି ହାତୀ ପରି ନାକ, କେହି ଲଲାଟ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା । କେହି ହାତୀ ପାଉଁ, ବଡ଼ ପାଉଁ, ଗାଈ ପାଉଁ, କିମ୍ବା ତଳେ ତଳେ ଚାଲିବା ପାଉଁ; ବଡ଼ ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗଳା, ବଡ଼ ଛାତି, ବଡ଼ ପେଟ । କେହି ଅତି ବଡ଼ ମୁହଁ ଓ ଚକ୍ଷୁ, ଲମ୍ବା ଜିହ୍ୱା ଓ ମୁହଁ; କେହି ଛାଗ, ହାତୀ, ଗାଈ, ଶୂକର ମୁହଁ । କେହି ଘୋଡ଼ା, ଉଠ, ଗଧା ମୁହଁ; ଏହି ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସୀମାନେ ହସ୍ତରେ କଠିନ ଶସ୍ତ୍ର ଧରି, କ୍ରୋଧିତ ଓ ଝଗଡ଼ାଳୁ । ଧୂସର କେଶ, ବିକୃତ ମୁହଁ, ଏମିତି ରାକ୍ଷସୀମାନେ ସଦା ମଦ୍ୟପାନ ଓ ମାଂସ ଭୋଜନରେ ଲିନ । ଏହି ଚଉଡ଼ା ଶାଖା ଥିବା ବୃକ୍ଷ ତଳେ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସୀମାନେ ବସିଥିଲେ, ତାହାର ନିମ୍ନରେ ଦୋଷହୀନ ରାଜକୁମାରୀ ସୀତା ଅଛନ୍ତି । ହନୁମାନ୍, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତେଜସ୍ବୀ, ଜନକନନ୍ଦିନୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ, ଚୁଲି ମାଟିରେ ଲିପ୍ତ । ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ଶକ୍ତି କ୍ଷୟ, ତାରା ଖସି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ପରି; ଧର୍ମରେ ପ୍ରବଳ, ପତି ବିୟୋଗରେ ଦୁଃଖିତ । ଶୁଭ୍ର ଭୂଷଣ ବିହୀନ, ପତିର ପ୍ରେମରେ ଅଳଙ୍କୃତ; ରାକ୍ଷସାଧୀପ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧିତ, ପରିବାର ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଇଛି । ସେ ସାନା ଦଳରେ ଘେରାଯାଇ, ମେଘ ଧାରାରେ ଚାନ୍ଦ୍ରକଳା ପରି ଆଛନ୍ନ; ଶରତ୍କାଳ ଧୂସରୀକୃତ ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ପରି । ଦୁଃଖରେ ଦଳିତ, ଅସ୍ପର୍ଶିତ, ସଙ୍ଗୀତର ତାନ ବିହୀନ ବୀଣା ପରି; ପତିର ମଙ୍ଗଳକୁ ଭାବି, ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କ ଅଧୀନ ହୋଇ । ଅଶୋକ ବାଟିକା ମଧ୍ୟରେ, ଦୁଃଖ ମହାସାଗରେ ଡୁବିଯାଇ, ଏହି ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କ ଘେରାଏ ରୋହିଣୀ ତାରାମଣ୍ଡଳ ପରି । ହନୁମାନ୍ ଦେଖିଲେ, ଫୁଲ ବିହୀନ ଲତା ପରି ସୀତା ଅଛନ୍ତି; ଦେହ ମାଟିରେ ଲିପ୍ତ, ତଥାପି ଶୋଭାମୟ; କିନ୍ତୁ ମାଟି ଲାଗିଥିବା ପଦ୍ମ ତଣ୍ଡ ପରି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ଧକାରିତ । ମେଳା, ଛିରା ପୋଶାକ ପିନ୍ଧି, ତଥାପି ଦେହ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; ହରିଣ ଶାବକ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ସୀତାଙ୍କୁ ହନୁମାନ୍ ଦେଖିଲେ । ସେଇ ଦେବୀ, ଦୁଃଖମୁଖୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅଦମ୍ୟ, ନିଜ ପୁଣ୍ୟରେ ରକ୍ଷିତ, ଶ୍ୟାମ ନୟନ, ପତିର ତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ । ହନୁମାନ୍, ହରିଣ ଶାବକ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା, ଭୟଭୀତ ମୃଗଶାବିକା ପରି, ଚାରିପଟେ ଦୃଷ୍ଟି ପକାଉଥିବା ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ।