ସୀତା ଜଙ୍ଗଲରେ ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଥିଲେ, ସ୍ୱାମୀ ସେବାକୁ ନିୟତ ରହି, ରାଜମହଳର ଆନନ୍ଦ ଯେପରି ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ, ସେପରି ଅତ୍ୟୁଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦ ଜଙ୍ଗଲରେ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ। ସୁନା ଦେହର ମାଲିକା, ସଦା ହସ୍ୟମୁଖୀ ଓ କମଳାଳାପିଣୀ ସୀତା, ଅନ୍ୟାୟ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରୁଥିଲେ, ଯେଉଁ ଦୁଃଖର ଅଧିକାରିଣୀ ସେ ନୁହଁନ୍ତି। ରାଘବଙ୍କ ହୃଦୟ ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ନାରୀଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିଲା, ଯେପରି ଜଳପାନ ନ ପାଇଥିବା ଜଳପିପାସୁ ମଣିଷ ଜଳକୁ ଅଭିଲାଷା କରେ। ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଭାବିଥିଲେ, ସୀତାଙ୍କୁ ପୁନଃ ପାଇଲେ ରାଘବ ପୁନି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିବେ, ଯେପରି ହରାଇଥିବା ରାଜ୍ୟ ପୁନଃ ପାଇ ରାଜା ଖୁସି ହୁଏ। ସୀତା ଦେହିକ ଭୋଗ ତ୍ୟାଗ କରି, ପରିବାର ରହିତ ହୋଇ, କେବଳ ରାମଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଆଶାରେ ଦେହ ଧାରଣ କରୁଛନ୍ତି। ସେ ରାକ୍ଷସୀମାନେ ବା ଫୁଲ ଫଳ ଭରା ଗଛକୁ ଦେଖିବେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ହୃଦୟରେ କେବଳ ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ଏକାଗ୍ର। ପତି ହେଉଛନ୍ତି ନାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୂଷଣ, ରତ୍ନ ଠାରୁ ମଧୁର; ପତି ବିୟୋଗରେ ସେ ଯଥାର୍ଥରେ ଶୋଭା ପାଉନ୍ତି ନାହିଁ। ଏପରି ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ରାମ ତାଙ୍କୁ ହରାଇ ଦେହ ଧାରଣ କରୁଛନ୍ତି, ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯିବାକୁ ଦେଉନାହାନ୍ତି, ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ କାମ। ମୁଁ ଏହି କମଳନୟନୀ, ଖଳିଆ କେଶ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟ ଥିବା ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି ମୋ ହୃଦୟ ମଧ୍ୟ ଅତିବେଦନାରେ ଭରିଯାଏ। ଏହି ନୀଳ କମଳ ନୟନୀ, ଧରିତ୍ରୀ ପରି ଧୈର୍ୟଶୀଳା, ଏଯାଁ ପୂର୍ବେ ରାଘବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସୁରକ୍ଷାରେ ଥିଲେ, ଏବେ ବିକୃତ ଦୃଷ୍ଟି ବିଶିଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଗଛ ତଳେ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି। ଶୀତ ହିମରେ ମାର୍ ହୋଇଥିବା ପଦ୍ମପୁଷ୍ପ ପରି ତାଙ୍କ ଶୋଭା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି, ଦୁଃଖର ଏକ ପରେ ଏକ ଆଘାତରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣବିଚୁର୍ଣ୍ଣ, ସଂଗୀ ବିୟୋଗରେ ଚକ୍ରବାକୀ ପରି ଦୟନୀୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି ଜନକନନ୍ଦିନୀ। ଏଠିର ଅଶୋକ ଗଛମାନେ ଫୁଲ ଓ ଶାଖା ଛାଡି ତାଙ୍କ ଦୁଃଖକୁ ବଢ଼ାଇ ଦେଉଛନ୍ତି; ଶୀତ ଋତୁ ଶେଷ ହେଲେ ଯେପରି ଶିତଳ କିରଣର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏ, ସେପରି ହଜାର କିରଣ ଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆକାଶକୁ ଆରୋହଣ କରୁଛି। ଏପରି ଭାବନା କରି ହନୁମାନ, ଏହି ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇ, ଗଛର ଶିରା ଉପରେ ବସିଲେ, ଯେଉଁ ଗଛ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ଦେଇଥିଲା। ଏବେ ଏହି କଥାର ସତରହତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣ। ତାପରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା, ଶୁଭ୍ର କମଳ ମାଳା ପରି ଧଳା ଓ ଶୁଭ୍ର, ନୀଳ ଜଳରେ ହଂସ ପରି ଆକାଶରେ ଉଦୟ ହେଲେ। ସେଇ ଚନ୍ଦ୍ରମା, ଶିତଳ କିରଣରେ ଦେବପୁତ୍ର ବାୟୁନନ୍ଦନଙ୍କ ସହ ଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଶିତଳତା ଦେଉଥିଲେ। ତାପରେ ବାୟୁସୁତ ହନୁମାନ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କ ମୁହଁ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖର ଭାରରେ ଦବିଯାଇଥିଲା, ଯେପରି ଜଳରେ ଭାରୀ ଝାଜ ଡୁବିଯାଏ। ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ହନୁମାନ, ସେଠାରେ ଭୟାନକ ଦେହ ଥିବା ରାକ୍ଷସୀମାନେ ନିକଟରେ ଦେଖିଲେ। କେହି ଏକ ଚକ୍ଷୁ, କେହି ଏକ କାନ, କେହି କାନ ଢାକିଥିବା, କେହି କାନ ବିହୀନ, କେହି ଶଂଖ ପରି କାନ, କେହି ନାକ ମୁଣ୍ଡର ଶିରା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଠିଥିବା ଦେଖିଲେ। କେହି ବିଶାଳ ଦେହ, କେହି ଲମ୍ବା ଗଳା, କେହି ବିକୃତ କେଶ, କେହି ଘନ କେଶ, କେହି ବଡ଼ଠାରେ କେଶ ମୁଡ଼ିଥିଲେ। କେହି ଲଟକା ଶ୍ରବଣ ଓ ଲଳାଟ, କେହି ଲମ୍ବା ପେଟ ଓ ସ୍ତନ, କେହି ବଡ଼ ଠୋଠ ଓ ଠୁଣ୍ଡି, କେହି ବଡ଼ ମୁଁହ, କେହି ଲମ୍ବା ଗୁଡ଼ିକ। କେହି ଛୋଟ, କେହି ଲମ୍ବା, କେହି କୁବଡ଼, କେହି ବିକୃତ, କେହି ବାମ୍ଭ, କେହି ଭୟଙ୍କର ଚେହେରା, କେହି ହଳଦିଆ ଚକ୍ଷୁ, କେହି ବିକୃତ ଆକୃତି। ଏମିତି ଅନେକ ବିକୃତ, କୋପାଳୁ, ଝଗଡ଼ାଲୁ ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଲୋହ ଲାଠି, ମୁଷଳ ଧରିଥିଲେ। କେହି ଶୁଅ, ମୃଗ, ବାଘ, ମହିଷ, ଛାଗ ମୁହଁ, କେହି ହାତୀ, ଉଠ, ଘୋଡ଼ା ପାଦ, କେହି ମୁଣ୍ଡ ମାଟିରେ ଗୁଡ଼ିଥିଲେ। କେହି ଏକ ହାତ, ଏକ ପାଦ, କେହି ଗଧା, ଘୋଡ଼ା, ଗାଈ, ହାତୀ, ବାନର କାନ ଥିଲେ। କେହି ବଡ଼ ନାକ, ବାଙ୍କା ନାକ, କେହି ନାକ ବିହୀନ, କେହି ହାତୀ ପରି ନାକ, କେହି ଲଳାଟ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ। କେହି ହାତୀ, ବଡ଼ ପାଦ, ଗାଈ ପାଦ, ତଳପଦ ପରି ପାଦ, ବଡ଼ ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗଳା, ବଡ଼ ସ୍ତନ ଓ ପେଟ ଥିଲେ। କେହି ବଡ଼ ମୁଁହ ଓ ଆଖି, ଲମ୍ବା ଜିହ୍ବା ଓ ମୁହଁ, କେହି ଛାଗ, ହାତୀ, ଗାଈ, ଶୁଅ ମୁହଁ। କେହି ଘୋଡ଼ା, ଉଠ, ଗଧା ମୁହଁ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଲାଠି ଓ ମୁଷଳ ଧରି ରାଗିଥିଲେ। କେହି ଧୂମ୍ର କେଶ, ବିକୃତ ମୁହଁ, ସଦା ମଦ୍ୟପାନ ଓ ମାଂସ ଭୋଜନରେ ରତ। ଏହି ଚଉଡ଼ା ଶାଖା ଥିବା ଗଛ ତଳେ, ଏହି ଦୋଷ ଶୂନ୍ୟ ରାଜପୁତ୍ରୀ ବସିଥିଲେ, ଚାରିପାଖରେ ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଘେରି ରଖିଥିଲେ। ହନୁମାନ ଜନକନନ୍ଦିନୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କ ଶୋଭା ଦୁଃଖରେ ନଷ୍ଟ, କେଶ ମାଟିରେ ଲଗିଥିଲା। ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ କ୍ଷୟ ହୋଇ, ତାରା ତଳକୁ ଖସି ପଡ଼ିଥିବା ପରି ଭୂମିରେ ଅଛନ୍ତି, ଧର୍ମ ଧନ୍ୟ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାମୀ ବିୟୋଗରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି। ସେ ଅଳଙ୍କାର ବିହୀନ, କିନ୍ତୁ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସ୍ନେହରେ ଶୋଭିତା; ରାକ୍ଷସାଧିପତି ତାଙ୍କୁ ବନ୍ଦୀ କରିଛନ୍ତି, ପରିବାର ଠାରୁ ବିୟୋଗ ହୋଇଛନ୍ତି। ସେ ସେନା ଘେରାଏଁ, ମାଁଦା ହାତୀଣୀ ପରି, ମେଘ ଛାଡ଼ି ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ପରି, ଶରତ୍କାଳୀନ କୁହୁଡ଼ି ମୁଢ଼ି ଥିବା ପରି ଅଛନ୍ତି। ଦୁଃଖିତ ଦେହ, କିନ୍ତୁ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟା, ବିଣା ତାନ ବୀଣା ପରି; ସ୍ୱାମୀଙ୍କ କଳ୍ୟାଣରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ଧବୀ, ରାକ୍ଷସୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅଧୀନ କରିଛନ୍ତି। ଅଶୋକବନ ମଧ୍ୟରେ, ସମୁଦ୍ର ସମ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇଛନ୍ତି; ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଘେରି ରଖିଛନ୍ତି, ରୋହିଣୀ ତାରାମାଳା ପରି। ହନୁମାନ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଫୁଲ ବିହୀନ ଲତା ପରି, ମାଟି ଲାଗିଥିବା ଶରୀର, ଶୋଭା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଶୋଭା ନାହିଁ; କିଛି ମାଟି ଲାଗିଥିବା କମଳ ତଣ୍ଡ ପରି, ଅଲୋକିତ ହେଉଥିବା ଅନ୍ୟ ଅଲୋକିତ ନୁହଁ। ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ଝାଡ଼ା ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି, ଚମକିଥିବା ସୀତାଙ୍କୁ ହନୁମାନ ଦେଖିଲେ, ମୃଗଶାବକ ନୟନ, ଶରୀର ଢାକିଥିଲା। ଏହି ଦେବୀ, ଦୁଃଖିତ ଚେହେରା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଦମ୍ୟ, ନିଜ ଧର୍ମରେ ସୁରକ୍ଷିତ, କଳା ନୟନୀ ସୀତା, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ତେଜରେ ଅଳୋକିତ।