ଖର, ତ୍ରିଶିରାସ୍ ଏବଂ ବଳଶାଳୀ ଦୂଷଣ—ଏହି ତିନି ଦାନବ ରାମଙ୍କ ହାତରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିନାଶ ପାଇଲେ। ନିଜ ସ୍ବରୂପକୁ ଜାଣିଥିବା ରାମ ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ପରାଜିତ କଲେ। ଏହି ସବୁ ଘଟଣା ହେଲା ସୀତାଙ୍କ ପାଇଁ। ସୀତାଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ବାନର ରାଜ୍ୟ, ଯାହାକୁ ବାଲି ଦୁର୍ଲଭ ଭାବେ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ସେହି ରାଜ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଧିଗ୍ରହଣ ହେଲା। ସମସ୍ତ ନଦୀ ଓ ନାଳାର ପ୍ରଭୁ, ଶୋଭାମୟ ସାଗରକୁ ମୁଁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି, ଏବଂ ଏହି ଚକ୍ଷୁମତୀ ନାରୀ ପାଇଁ ଏହି ନଗରକୁ ଦେଖିଛି। ମୋ ମନେ ହୁଏ, ଯଦି ସୀତାଙ୍କ ପାଇଁ ରାମ ପୃଥିବୀକୁ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଲ୍ଟେଇ ଦେବେ, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଉପରେ ଧରି ନେବେ, ତାହା ଯଥାଯଥ ହେବ। କାରଣ, ତିନି ଲୋକର ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ସାରା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଶାସନ ସୀତାଙ୍କ ଏକ ଅଂଶ ସମ୍ମିଳିତ ମୂଲ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ସମାନ କରିପାରିବ ନାହିଁ। ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ସୀତା—ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମହାରାଜା ଜନକଙ୍କ ଝିଅ, ମିଥିଳାର ରାଜକୁମାରୀ, ନିଜ ପତି ପ୍ରତି ଅଟୁଟ ବ୍ରତ ନେଇଥିବା। ସେ ଅମୋଘ ଦଶରଥଙ୍କ ପ୍ରଥମ ବହୁରାନୀ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଦମ୍ୟ ଓ ଧୈର୍ୟଶୀଳ ରାମଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ। ଏହି ସୀତା, ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ କୃତଜ୍ଞ ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟା, ଏବେ ଏକ ରାକ୍ଷସୀର ଶକ୍ତି ତଳେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ନିଜ ପତିପ୍ରେମରେ ବିମୁଢ଼ ହୋଇ, ସେ ସମସ୍ତ ଭୋଗବିଲାସ ତ୍ୟାଗ କରି, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କଷ୍ଟକୁ ଅନଦେଖା କରି, ଏକା ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ। ଫଳ ଓ କନ୍ଦରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ପତିସେବାରେ ନିରତ ଥିଲେ, ଏବଂ ଅରଣ୍ୟରେ ରାଜମହଳର ସମାନ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ। ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଙ୍ଗବଳି ସୀତା, ସଦା ହସ୍ୟମୟ ଓ ମୃଦୁଭାଷିଣୀ, ଅନ୍ୟାୟ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ। ରାଘବ, ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ନାରୀ, ଯାହା ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଏମିତି ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ପିଆସିଆ ମଣିଷ ରାସ୍ତା ପାଖରେ ଜଳାଶୟ ଦେଖି ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରେ। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ସୀତାଙ୍କୁ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ରାଘବ ପୁନି ସ୍ଵାନ୍ନଦ ଅନୁଭବ କରିବେ, ଯେପରି ଏକ ରାଜା ନିଜ ହରାଇଥିବା ରାଜ୍ୟକୁ ପଛେ ପାଇଥାଏ। ସେ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ନିଜ ପରିବାରରୁ ବିଞ୍ଚିତ, ଏବଂ ସେ କେବଳ ରାମଙ୍କ ସଂଗମ ଆଶାରେ ନିଜ ଦେହକୁ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ସେ ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ, ଏହି ଫୁଲ ଓ ଫଳର ଗଛକୁ ମଧ୍ୟ ନଜର ଦେଉନ୍ତି ନାହିଁ; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ତାଙ୍କ ହୃଦୟ କେବଳ ରାମଙ୍କୁ ନିମଗ୍ନ। ସ୍ତ୍ରୀପାଇଁ ପତି ହେଉଛନ୍ତି ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଭୂଷଣ, ଯେଉଁଠାରେ ରତ୍ନ ମଧ୍ୟ ଫିକା ପଡ଼ିଯାଏ; ପତିଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ, ସେ ଯଥୋଚିତ ଶୋଭା ପାଉନ୍ତି ନାହିଁ। ରାମ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି—ସୀତା ବିନା ତଥାପି ନିଜ ଦେହକୁ ଧାରଣ କରି, ଶୋକରେ ଡୁବି ଯାଉନ୍ତି ନାହିଁ। ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ଏହି କଳା କେଶ ଓ କମଳପତ୍ର ସଦୃଶ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା, ଶୋକାକୁଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସୁଖକୁ ଯୋଗ୍ୟ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖେଁ, ମୋ ହୃଦୟ ମଧ୍ୟ ବିକଳ ହୁଏ। ସେ, ପୃଥିବୀ ପରି ଧୈର୍ୟଶୀଳ, ନୀଳ କମଳ ଚକ୍ଷୁ ବିଶିଷ୍ଟ, ପୂର୍ବେ ରାଘବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଥିଲେ, ଏବେ ଏକ ଗଛ ତଳେ ବିକୃତ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଅଛନ୍ତି। ଶୀତ ହିମରେ ଅଭିଘାତ ପାଇଥିବା କମଳ ଯେପରି ଶୋଭା ହରାଇଥାଏ, ତେଣୁ ଅନେକ ଦୁଃଖରେ ଦବି ଯାଇଥିବା ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀ ଯେପରି ସଙ୍ଗୀ ବିନା ଦୁଃଖି, ସେପରି ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ଦୟନୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି। ଏହି ଅଶୋକ ଗଛମାନେ, ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ଶାଖା ନେଇ, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖକୁ ଆଉ ଅଧିକ କରୁଛି। ଶୀତ ରଶ୍ମି ବିଶିଷ୍ଟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ଶୀତକାଳ ଶେଷରେ ଉଦୟ ହୁଏ, ସେପରି ହଜାର ରଶ୍ମି ଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଉଛି। ଏପରି ଭାବନା କରି, ହନୁମାନ, ଏହି ନାରୀ ସୀତା ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇ, ସେହି ଗଛ ଉପରେ ବସିଲେ, ଗଛର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ, ଦୃଢ଼ ଓ ତୀବ୍ର ବାନର ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ ହୋଇ। ଏବେ ଏହି କଥାର ସପ୍ତଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣନ୍ତୁ। ତାପରେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା, ସ୍ଫଟିକ ଶୁଭ୍ର କମଳ ମାଳା ସଦୃଶ ପ୍ରଭା ନେଇ, ନୀଳ ପାନୀରେ ହଂସ ପରି ଆକାଶରେ ଉଦୟ ହେଲେ। ସେ ଚନ୍ଦ୍ରମା, ଶୀତଳ କିରଣ ଦେଇ, ପବନପୁତ୍ର ହନୁମାନଙ୍କ ସାଥି ଦେଉଥିଲେ। ତାପରେ ହନୁମାନ, ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ତାଙ୍କ ମୁହଁ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ସଦୃଶ, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଦବିଯାଇଥିଲା, ଯେପରି ଜଳରେ ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ ତରଣୀ। ସେ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହାଁଥିଲେ, ତେଣୁ ସେଉଁଠି ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିବା ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। କେହି ଏକ ଆଖି, କେହି ଏକ କାନ, କେହି ଆଖି ଢାକିଥିବା କାନ, କେହି କାନ ନଥିବା, କେହି ଶଂଖ ଆକୃତିର କାନ, କେହି ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ନାକ—ଏପରି ଅନେକ ବିକୃତ ଆକୃତି ଥିବା ରାକ୍ଷସୀମାନେ। କେହି ବିଶାଳ ଦେହ ଓ ପ୍ରମୁଖ ଅଙ୍ଗ, କେହି ପତଳା ଦୀର୍ଘ କଣ୍ଠ, କେହି ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ କେଶ, କେହି ଅଧିକ କେଶ, କେହି ମୁଣ୍ଡକୁ ଚାଦର ଭଳି ଘେରିଥିବା କେଶ। କେହି ଝୁଲିଥିବା କାନ ଓ କପାଳ, କେହି ଝୁଲିଥିବା ପେଟ ଓ ସ୍ତନ, କେହି ବଡ଼ ଠୋଠ ଓ ଠୁଣ୍ଡି, କେହି ବଡ଼ ମୁଁହ, କେହି ଝୁଲିଥିବା ଘୁଁଡ଼ି। କେହି ଛୋଟ, କେହି ଉଚ୍ଚ, କେହି କୁଞ୍ଚିତ, କେହି ବିକୃତ ଶରୀର, କେହି ବାମନ, କେହି ଭୟଙ୍କର, କେହି ତେଜସ୍ବୀ ଚକ୍ଷୁ, ବିକୃତ ଚେହେରା। କେହି ଧୂସର, କେହି କଳା, କେହି କ୍ରୁଧିତ, କେହି ବିବାଦପ୍ରିୟ, କେହି ଲୋହ ଶଳାକା ଓ ଗଦା ଧାରଣ କରିଥିଲେ। କେହି ଶୂକର, ମୃଗ, ବାଘ, ମହିଷ, ଛାଗର ମୁଣ୍ଡ; କେହି ହାତୀ, ଉଠ, ଘୋଡ଼ା ପାଦ; କେହି ମୁଣ୍ଡ ମାଟି ତଳେ। କେହି ଏକ ହାତ, ଏକ ପାଦ; କେହି ଗଧା, ଘୋଡ଼ା, ଗାଈ, ହାତୀ, ବାନର କାନ; ଅନ୍ୟମାନେ ଅନ୍ୟ ଆକୃତିରେ। କେହି ଅତ୍ୟଧିକ ବଡ଼ ନାକ, କେହି ବାକ୍ର ନାକ, କେହି ନାକ ନଥିବା; କେହି ହାତୀ ସଦୃଶ ନାକ, କେହି କପାଳ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ। କେହି ହାତୀ ପାଦ, ବଡ଼ ପାଦ, ଗାଈ ପାଦ, ତଳ ପାଦ; କେହି ଅତ୍ୟଧିକ ବଡ଼ ମୁଣ୍ଡ, କଣ୍ଠ, ସ୍ତନ, ପେଟ। କେହି ବଡ଼ ମୁଁହ ଓ ଆଖି, ଦୀର୍ଘ ଜିଭ ଓ ମୁହଁ; କେହି ଛାଗ, ହାତୀ, ଗାଈ, ଶୂକର ମୁହଁ।