ଜନସ୍ଥାନରେ ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଚଉଦ ହଜାର ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ, ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ପରି ତୀବ୍ର ବାଣରେ ବିଧ୍ୱଂସ କରିଦେଲେ ରାମ। ଏହି ସଂଘର୍ଷରେ ଖର, ତ୍ରିଶିରା ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦୂଷଣାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ରାମ ନିଜ ଆତ୍ମାଜ୍ଞାନରେ ଅଭିଜ୍ଞ ଥିବା ଭାବେ ବଧ କରିଦେଲେ। ଏହି ସବୁ ହେଲା ମାତ୍ର ସୀତାଙ୍କ ପାଇଁ। ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବାନର ରାଜ୍ୟ, ଯାହା ବାଲି ଦ୍ୱାରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁରକ୍ଷିତ ଏବଂ ଦୁର୍ଲଭ ଥିଲା, ତାହାକୁ ସୁଗ୍ରୀବ ସମ୍ମାନ ପାଇଥିବା ନାମରେ ଲାଭ କରିଥିଲେ। ମୁଁ ସ୍ୱୟଂ ସମୁଦ୍ରକୁ, ଯାହା ନଦୀ ଓ ନାଳା ମାନଙ୍କର ମହାପତି, ଅତିକ୍ରମ କରିଛି; ଏବଂ ଏହି ବିଶାଳ ନୟନି ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ଏହି ନଗର ଅବଲୋକନ କରିଛି। ଯଦି ଏହି ମହିଳାଙ୍କ ପାଇଁ ରାମ ପୃଥିବୀକୁ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଲ୍ଟାଇ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଗତକୁ ମଧ୍ୟ, ତେବେ ମୋ ମନେ ଏହା ଉଚିତ ହେବ। ଏ ତିନି ଲୋକର ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ସୀତା, ଜନକନନ୍ଦିନୀ—ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଶାସନ ମଧ୍ୟ ସୀତାଙ୍କ ଏକ ଅଂଶର ସମାନ ନୁହେଁ। ଏହିଁ ସୀତା, ମହାନ ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନୀ ରାଜା ଜନକଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ କନ୍ୟା, ମିଥିଲାର ରାଜକୁମାରୀ, ନିଜ ପତି ପ୍ରତି ଅଟୁଟ ନିଷ୍ଠାଶୀଳା। ସେ ଦଶରଥ ନାମକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜାଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ବଧୂ, ଯୋଧା, ଶୂର, ନିର୍ଭୀକ ଓ ଧୃଢ଼ ଚିତ୍ତ ରାମଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ। ଧର୍ମ ଓ କୃତଜ୍ଞତାର ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ନିଜକୁ ଜାଣିଥିବା ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟା, ଏବେ ଏକ ରାକ୍ଷସୀର ଶକ୍ତି ଅଧୀନରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ସେ ସମସ୍ତ ଉପଭୋଗ ତ୍ୟାଗ କରି, ନିଜ ପତି ପ୍ରେମରେ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ, ଏକାକୀ କାନନରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ, କଷ୍ଟକୁ ଗଣନା କରିଲେ ନାହିଁ। ଫଳ ଓ କନ୍ଦରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହି, ପତିସେବାରେ ନିଷ୍ଠାଶୀଳା ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ ରାଜମହଳ ପରି ଆନନ୍ଦ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ସୁନାର ଅଙ୍ଗ ଥିବା, ସଦା ହସୁଥିବା, ମୃଦୁ କଥା କହୁଥିବା ଏହି ସ୍ତ୍ରୀ ଅନ୍ୟାୟ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ସେ ଏପରି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି। ରାଘବ ଏହି ପତିବ୍ରତା ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଏପରି ଆକୁଳ, ଯେପରି ଜଳପାନ ପାଇଁ ତରସିଥିବା ଲୋକ ଏକ ଝିଲିକୁ ଆଶା କରେ। ସେ ସୀତାଙ୍କୁ ପୁନଃ ପାଇଲେ, ରାଘବ ପୁନି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିବେ, ଯେପରି ହରାଇଥିବା ରାଜ୍ୟ ପୁନି ପାଇଥିବା ରାଜା ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ। ସେ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ପରିଜନ ରହିଛନ୍ତି ନାହିଁ; ମାତ୍ର ରାମ ସହ ସଂଯୋଗ ଆଶାରେ ଦେହ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ସେ ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ, ଫୁଲ ଓ ଫଳରେ ଭରିଥିବା ଏହି ଗଛମାନେ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ; ନିଶ୍ଚିତ ତାଙ୍କର ହୃଦୟ କେବଳ ରାମ ଉପରେ ଅଟୁଟ। ପତି ହେଉଛନ୍ତି ସ୍ତ୍ରୀ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଅଳଙ୍କାର, ଯେଉଁଠି ରତ୍ନ ମଧ୍ୟ ତାହାର ସମାନ ନୁହଁ; ପତି ବିୟୋଗରେ, ସେ ଯଥେଷ୍ଟ ଶୋଭାମୟ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅପ୍ରଭା ହେଉଛନ୍ତି। ରାମ ଏକ କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି, କାରଣ ସେ ସୀତା ବିୟୋଗରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ଦେହକୁ ଧାରଣ କରି, ଦୁଃଖରେ ଦୁବି ଯାଉନାହାନ୍ତି। ମୁଁ ଏହି ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଯାହାଙ୍କ କେଶ କଳା, ନୟନ କମଳଦଳ ସମ, ଯୋଗ୍ୟ ସୁଖ ପାଇଁ, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖରେ କ୍ଳାନ୍ତ, ମୋର ହୃଦୟ ମଧ୍ୟ ବିକଳ ହେଉଛି। ସେ ପୃଥିବୀ ପରି ସହନଶୀଳା, ନୀଳ କମଳ ସମ ନୟନ; ଏପୂର୍ବେ ରାଘବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଥିଲେ, ଏବେ ଏକ ଗଛ ତଳେ ରାକ୍ଷସୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁଛନ୍ତି। ଶୀତା ହିମରେ ପିଡ଼ିଥିବା ପଦ୍ମ ପରି ମୁଲାଇଯାଇଛନ୍ତି, ଅନେକ ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ଚୁର୍ଣ୍ଣିତ; ସ୍ୱାମୀ ବିୟୋଗରେ ଚକ୍ରବାକ ପଂକ୍ତି ପରି, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ଦୟନୀୟ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ଏହି ଅଶୋକ ଗଛମାନଙ୍କ ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ଶାଖାମାନେ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖକୁ ବଢ଼ାଉଛନ୍ତି; ଏବଂ ଶୀତରଶ୍ମି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଶୀତକାଳ ପରେ ଉଦୟ ହେଉଥିବା ପରି, ସହସ୍ର କିରଣର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଉଛି। ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ଏହି ମକଡ଼ା, ନିଶ୍ଚିତ ଏହିଁ ସୀତା ବୋଲି ବୁଝି, ସେଇ ଗଛ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ବସିଲେ, ମହାବଳୀ ବାନରମଧ୍ୟରେ ପ୍ରମୁଖ ହନୁମାନ। ଏବେ ଏକୋଣେଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣିବାକୁ ଯାଉଛି। ତାପରେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା, ଶୁଭ୍ର କମଳର ଗୁଛ ପରି ଶୁଧ୍ଧ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ନୀଳ ଜଳରେ ହଂସ ପରି ଆକାଶରେ ଉଦୟ ହେଲା। ସେଇ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଶିତଳ କିରଣରେ ମାନେ ମାନେ ବାୟୁପୁତ୍ରଙ୍କ ସହ ସାଙ୍ଗ ଦେଉଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ, ହନୁମାନ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହାଙ୍କ ମୁହଁ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି, କିନ୍ତୁ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣିତ, ଜଳରେ ଭାରି ଝାଜ ପରି ଭାସୁଛନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ, ବାୟୁନନ୍ଦନ ହନୁମାନ, ଭୂମିପୁତ୍ରୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହିଁ, ସେଠାରେ ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଅନେକ ଭୟଙ୍କର ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେହି ଏକ ଚକ୍ଷୁ, କେହି ଏକ କାନ, କେହି ଚୁଲି ଦ୍ୱାରା କାନ ଢାକିଥିବା, କେହି କାନ ନଥିବା, କେହି ଶଂଖ ଆକୃତି କାନ, କେହି ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ନାସା ଥିବା ଦେଖିଲେ। କେହି ବିଶାଳ ଦେହ ଓ ଦୃଢ଼ ଅଙ୍ଗ, କେହି ଲମ୍ବା ଓ ପତଳା ଗଳା, କେହି ବିକ୍ଷିପ୍ତ କେଶ, କେହି ଘନ ଚୁଲି, କେହି ଚୁଲିକୁ ଚଦର ପରି ପିନ୍ଧିଥିବା। କେହି ଲଠିଆ କାନ ଓ କପାଳ, କେହି ଲଟକୁଥିବା ପେଟ ଓ ସ୍ତନ, କେହି ବଡ଼ ଠୋଠ ଓ ଠୁଣ୍ଡି, କେହି ବଡ଼ ମୁଁହ, କେହି ଗୋଡ଼ ଚାପିଥିବା ଘୁଁଡ଼ି। କେହି ଛୋଟ, କେହି ଉଚ୍ଚ, କେହି କୁଞ୍ଚିତ, କେହି ଅକୃତି, କେହି ବାମନ, କେହି ଭୟଙ୍କର, କେହି ବିକୃତ ମୁଁହ, କେହି ପିତାବର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ, କେହି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେଖିଲେ। କେହି ବିକୃତ, କେହି ପିତାବର୍ଣ୍ଣ, କେହି କଳା, କେହି କ୍ରୁଧ୍ଧ, କେହି ଝଗଡ଼ାଲୁ; ତାଙ୍କ ହାତରେ କଳା ଲୋହାର କଣ୍ଟକ ଓ ଗଦା ଥିଲା। କେହି ଶୂକର, ମୃଗ, ବାଘ, ମହିଷ, ଛାଗର ମୁଁହ, କେହି ହାତୀ, ଉଠ, ଘୋଡ଼ା ପାଦ, କେହି ମୁଣ୍ଡ ମାଟି ଭିତରେ ଲୁଚାଇଥିବା ଦେଖିଲେ। କେହି ଏକ ହାତ, ଏକ ପାଦ, କେହି ଗଧା, ଘୋଡ଼ା, ଗାଈ, ହାତୀ, ବାନର କାନ, ଅନେକ ଆକୃତିରେ ଦେଖିଲେ। କେହି ବଡ଼ ନାକ, କେହି ବାକ୍ର ନାକ, କେହି ନାକ ନଥିବା, କେହି ହାତୀ ପରି ନାକ, କେହି କପାଳ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା। କେହି ହାତୀ ପାଦ, ବଡ଼ ପାଦ, ଗାଈ ପାଦ, କେହି ତଳପଦ ସମାନ ପାଦ; କେହି ବଡ଼ ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗଳା, ବଡ଼ ସ୍ତନ ଓ ପେଟ।