ଏହି ମହାନ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ସୁନ୍ଦର କାଣ୍ଡର ଶୋଳହ ଅଧ୍ୟାୟ ଆମେ ଶ୍ରବଣ କରୁଛୁ। ମହାବୀର ବାନର ହନୁମାନ, ସୀତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ପୁନି ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲଗେ। ସ୍ମୃତିରେ ଲିନ ହେଇ, ହନୁମାନଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ସୀତାଙ୍କୁ ଭାବି, ଶୋକରେ ଦୁଃଖ ଜଣାଇଲେ। ସୀତା, ଯାହା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା, ବଡ଼ମାନେ ନିମନ୍ତେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦେଇଥିବା, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପ୍ରିୟା, ଯିଏ ବଡ଼ମାନେ ପ୍ରତି ଆଦର ରଖିଥିବା; ଦୁଃଖିତ ସୀତା ହରାଇଯିବାରେ, ସତ୍ୟରେ କାଳକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଅସମ୍ଭବ। ସୀତା ରାମଙ୍କ ନିଶ୍ଚୟ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଜ୍ଞାନକୁ ଜାଣି, ବେଶି ଦୁଃଖିତ ନୁହଁନ୍ତି, ବର୍ଷା ଆରମ୍ଭରେ ଗଙ୍ଗା ଯେପରି ଶାନ୍ତ ରହେ। ରାଘବ ଯଥାର୍ଥରେ ଭାରତୀ ଭାର୍ୟା ସୀତାଙ୍କୁ ଅର୍ହ, ଯିଏ ତାଙ୍କ ଚରିତ୍ର, ବୟସ, ଆଚରଣ, କୁଳ ଓ ଚିହ୍ନରେ ସମାନ; ଏହି କଳା ଚକ୍ଷୁ ସ୍ତ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଅର୍ହ। ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ନବ ସୁବ୍ରତ ପରି ତେଜମୟ, ଲୋକର ପ୍ରିୟ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପରି ସୁନ୍ଦର, ହନୁମାନ ରାମଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରି କହିଲେ—ଇହି ବିଶାଳ ଚକ୍ଷୁ ସ୍ତ୍ରୀ ପାଇଁ, ବଳଶାଳୀ ବାଲି, ଯିଏ ରାବଣ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ହତ ହେଲେ; କାବନ୍ଧ ମଧ୍ୟ ନିହତ ହେଲେ। ଭୟଙ୍କର ବିରାଧ, ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅରଣ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ ହେଲେ, ଯେପରି ବଳଶାଳୀ ଇନ୍ଦ୍ର ଶମ୍ବରକୁ ମାରିଥିଲେ। ଜନସ୍ଥାନରେ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଚଉଦ ହଜାର ରାକ୍ଷସ ଅଗ୍ନି ଶିଖା ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ହତ ହେଲେ। ଖର, ତ୍ରିଶିରା, ଦୂଷଣ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ରାମ ନିହତ କରିଲେ। ବାନର ରାଜ୍ୟ, ଯାହା ପ୍ରାପ୍ତି ଅତି କଷ୍ଟ, ବାଲି ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ, ଏହି ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସୁଗ୍ରୀବ ପାଇଲେ। ସମୁଦ୍ର, ନଦୀ ଓ ନାଳାର ରାଜା, ମୁଁ ଅତି କଷ୍ଟରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଲି; ଏହି ବିଶାଳ ଚକ୍ଷୁ ସ୍ତ୍ରୀ ପାଇଁ ଏହି ନଗରକୁ ଦେଖିଲି। ଯଦି ରାମ ଏହି ସ୍ତ୍ରୀ ପାଇଁ ଭୂମିକୁ ଅପରାନ୍ତ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଲଟେଇଦେଇଲେ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ, ଏହା ଯଥାର୍ଥ ହେବ—ମୋ ଚିନ୍ତା ଏହି। ତିନି ଲୋକର ରାଜ୍ୟ, କିମ୍ବା ଜନକନନ୍ଦନୀ ସୀତା—ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଶାସନ ମଧ୍ୟ ସୀତାଙ୍କ ଏକ ଅଂଶ ସମାନ ନୁହେଁ। ଏହି ଜନକ ରାଜାଙ୍କ ଜନ୍ୟ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ମିଥିଲାର ରାଜକୁମାରୀ ସୀତା, ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଭାର୍ୟା। ଦଶରଥ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପୁଅ ଭାର୍ୟା, ସଂଘର୍ଷରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ନୀତିଶାଳୀ, ଶୂରବୀର ରାମଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ। ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ କୃତଜ୍ଞ ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟା, ଯିଏ ନିଜକୁ ବୁଝିଥିବା—ଏବେ ଏକ ରାକ୍ଷସୀଙ୍କ ଅଧିନରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଭୋଗ ବିଲଗାଇ, ପତିପ୍ରେମରେ ବାଧ୍ୟ, ସୀତା ଏକା ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କଷ୍ଟକୁ ଗଣନା କଲେନାହିଁ। ଫଳ ଓ କନ୍ଦରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ପତି ସେବାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଅରଣ୍ୟରେ ଏପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦ ପାଇଛନ୍ତି, ଯେପରି ରାଜମହଳରେ। ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଙ୍ଗ, ସଦା ହସୁଥିବା ଓ ମୃଦୁ ଭାଷା କରୁଥିବା ସୀତା, ଅନ୍ୟାୟ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି, ଯେଉଁ ଦୁଃଖର ଅର୍ହ ନୁହଁନ୍ତି। ରାଘବ ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି, ଯେପରି ତିଆରି ଲୋକ ଏକା ପାଥର ଜଳକୁ ଚାହେ। ସୀତା ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତିରେ ରାଘବ ପୁନି ଆନନ୍ଦ ପାଇବେ, ଯେପରି ହରାଇଥିବା ରାଜ୍ୟ ପୁନଃ ରାଜା ପାଇଥିବା। ସୀତା ରାମଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶ ଭାବି ଶରୀର ରଖିଛନ୍ତି, ଏହି କାମନା ଛଡି ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହଁ। ସୀତା ରାକ୍ଷସୀ ମହିଳାମାନେ କିମ୍ବା ଫୁଲ ଓ ଫଳରେ ଭରିଥିବା ଗଛକୁ ଦେଖୁନାହିଁ; ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଏକମାତ୍ର ରାମ ଉପରେ ଅଟୁଟ। ପତି ସ୍ତ୍ରୀ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୂଷଣ, ଯେଉଁଠାରେ ରତ୍ନ ମଧ୍ୟ ଅପରାଜିତ; ଅଲଗା ହେବାରେ, ତାଙ୍କ ଶୋଭା ଅନ୍ୟାୟ ହେଉନାହିଁ। ରାମ ଏକ ବିପୁଳ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି, କାରଣ ସୀତା ଛଡି ତାଙ୍କ ଶରୀର ରଖି, ଦୁଃଖରେ ଡୁବୁନାହିଁ। ସୀତା, କଳା କେଶ ଓ ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି ଚକ୍ଷୁ, ଶୁଭ ଯୋଗ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ୟାୟ ଭାବେ ଭୋଗୁଛନ୍ତି, ହନୁମାନଙ୍କ ହୃଦୟ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ହେଲା। ନୀଳ ପଦ୍ମ ପରି ଚକ୍ଷୁ, ଧରିତ୍ରୀ ପରି ସହିଷ୍ଣୁ, ଏକ ସମୟରେ ରାଘବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ, ଏବେ ଗଛ ତଳେ ବିକୃତ ଦୃଷ୍ଟି ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ। ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ଆଶୋକ ଗଛ, ତାଙ୍କ ଶୋକକୁ ଅଧିକ କରୁଛି; ଯେପରି ଶୀତ ରଶ୍ମି ରବି ଶୀତକାଳ ଶେଷ ହେଲେ ଉଦୟ ହୁଏ, ସେପରି ହଜାର ରଶ୍ମି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଉଛି। ଏପରି ବିଚାର କରି, ହନୁମାନ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲେ ଏହି ସ୍ତ୍ରୀ ସୀତା; ଗଛରେ ବସି, ତାହାର ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ, ବାନରମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ଦ୍ରୁତ। ଏବେ ସତରେ ଅଧ୍ୟାୟ ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଯାଉଛୁ। ତାପରେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା, ଧଳା ପଦ୍ମମାଳା ପରି ଶୁଭ୍ର ଓ ତେଜମୟ, ନିଳ ଜଳରେ ହଂସ ପରି ଆକାଶରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଉଦୟ ହେଲା। ଏହି ଚନ୍ଦ୍ରମା, ଶିତଳ କିରଣ ଦେଇ, ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନଙ୍କ ସଂଗ ଦେଲା। ତାପରେ, ହନୁମାନ ଦେଖିଲେ—ସୀତାଙ୍କ ମୁହଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି, ଭାରୀ ଦୁଃଖରେ ଭରି, ଜଳରେ ଭାରି ହୋଇଥିବା ନୌକା ପରି ଦେଖାଉଛି। ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ, ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆକାଂକ୍ଷାରେ, ନିକଟରେ ବିକୃତ ଦୃଷ୍ଟି ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଦେଖିଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ—ଏକ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା, ଏକ କାନ ଥିବା, ଏକ କାନ ଢାକି ରଖିଥିବା, କାନ ବିନା, ଶଂଖ ପରି କାନ ଥିବା, ନାକ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଉଠିଥିବା ରାକ୍ଷସୀମାନେ। ଏକ ବିଶାଳ ଶରୀର ଓ ଉଦ୍ଧାର ଅଙ୍ଗ ଥିବା, ଏକ ଦୀର୍ଘ କାନ୍ତି ଗଳା ଥିବା, ଏକ ବିକୃତ କେଶ ଥିବା, ଏକ ବହୁ କେଶ ଥିବା, ଏକ କେଶ ଚଦର ପରି ଉଡ଼ାଇଥିବା ରାକ୍ଷସୀ ଦେଖିଲେ। ଏକ ଝୁଲିଥିବା କାନ ଓ ମାଥା, ଏକ ଝୁଲିଥିବା ପେଟ ଓ ଅସ୍ତନ୍, ଏକ ବଡ଼ ଠୋଡ଼ ଓ ଚିନ୍, ଏକ ବଡ଼ ମୁଖ ଓ ଝୁଲିଥିବା ଗୁଡ଼ି ଥିବା ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଦେଖିଲେ। ଏପରି ହନୁମାନ ଗଛ ତଳେ ବସି, ସୀତାଙ୍କ ଦୁଃଖ, ତାଙ୍କ ନିଷ୍ଠା, ରାମଙ୍କ ପ୍ରେମ ଓ ଦୂର୍ବଳତା, ଏବଂ ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘେରି ରଖିଥିବା ଦୁଃଖ ଦେଖି ଚିନ୍ତା କରୁଛନ୍ତି।