ରାମ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ସୀତାଙ୍କୁ ହରାଇ ମଧ୍ୟ, ଅତି ଦୁର୍ଲଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି—ସେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବି ନଯାଇ, ନିଜ ଶରୀରକୁ ଧାରଣ କରି ରହିଛନ୍ତି। ଏପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ପବନପୁତ୍ର ହନୁମାନ୍ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ମନ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଲାଗିଗଲା, ଏବଂ ସେଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ଏହିପରି ଘଟଣା ବିଶିଷ୍ଟ ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ଶ୍ରୀମତ୍ ଵାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଷୋଳଷ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ହନୁମାନ୍, ସେଇ ସ୍ତୁତିଯୋଗ୍ୟ ସୀତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ପୁନି ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ଧର୍ମଶୀଳ ରାମଙ୍କ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ। କିଛି ସମୟ ଧ୍ୟାନ କରି, ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା; ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହନୁମାନ୍, ସୀତାଙ୍କୁ ଭାବି ଦୁଃଖ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସୀତା ମହିଳା, ଯିଏ ବଡ଼ମାନ୍ୟଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପ୍ରିୟା, ଯିଏ ନିଜ ବଡ଼ମାନ୍ୟଙ୍କୁ ଆଦର କରନ୍ତି, ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ସୀତା ହରାଇଯିବେ, ତେବେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାଗ୍ୟକୁ କେହି ଜିତିପାରିବେ ନାହିଁ। ସେ ରାମଙ୍କ ନିଶ୍ଚୟ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବୁଦ୍ଧିକୁ ଜାଣନ୍ତି, ଏହି କାରଣରୁ ବର୍ଷାର ଆରମ୍ଭରେ ଗଙ୍ଗା ଯେପରି ଅତିରିକ୍ତ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏନାହିଁ, ସେମିତି ଅତ୍ୟଧିକ ଅସ୍ଥିର ହେଉନାହିଁ। ରାଘବ ଏମିତି ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି, ଯିଏ ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ଚରିତ୍ର, ବୟସ, ଆଚରଣ, କୁଳ ଓ ଚିହ୍ନରେ ମେଳ ମାନେ; ଏହି କଳା ନୟନୀ ମହିଳା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଯଥାଯଥି ଅର୍ହ। ନୂତନ ସୁନା ପରି ଚମକୁଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଶ୍ରୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପରି ସୁନ୍ଦର ସୀତାକୁ ଦେଖି, ହନୁମାନ୍ ରାମଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରି କହିଲେ—ଏହି ବିସ୍ତୃତ ନୟନୀ ସୀତାଙ୍କ ପାଇଁ, ବଳବାନ୍ ବାଳୀ, ଯିଏ ଶକ୍ତିରେ ରାବଣ ସମ, ବଧ ହୋଇଥିଲେ; କବନ୍ଧ ମଧ୍ୟ ନିହତ ହୋଇଥିଲେ। ଭୟଙ୍କର ଓ ବଳବାନ୍ ରାକ୍ଷସ୍ ବିରାଧ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅରଣ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିଥିଲେ, ଯେପରି ଶମ୍ଭରକୁ ବଳଶାଳୀ ଇନ୍ଦ୍ର ବଧ କରିଥିଲେ। ଜନସ୍ଥାନରେ ଚଉଦ ହଜାର ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମ କରୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ରାମଙ୍କ ତୀରରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ। ଖର, ତ୍ରିଶିରା, ଏବଂ ବଳବାନ୍ ଦୂଷଣ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରାମ, ନିଜକୁ ଜାଣିଥିବା, ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ କରିଥିଲେ। ବାନର ରାଜ୍ୟ, ଯାହା ବାଳୀ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ ଓ ଦୁର୍ଲଭ ଥିଲା, ତାହା ସୁଗ୍ରୀବ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ପାଇ ଏହି ମହିଳା ପାଇଁ ଅର୍ଜନ କରିଥିଲେ। ସମସ୍ତ ନଦୀ ଓ ସ୍ରୋତସ୍ୱିନୀଙ୍କ ଏଶ୍ୱର ସମୁଦ୍ରକୁ ମୁଁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି, ଏବଂ ଏହି ବିସ୍ତୃତ ନୟନୀ ମହିଳା ପାଇଁ ଏହି ନଗରକୁ ଦେଖିଛି। ଯଦି ରାମ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ପୃଥିବୀକୁ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଲ୍ଟାଇଦେଇଥାନ୍ତି, କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ, ତେବେ ମୋ ମନେ ହୁଏ, ଏହା ଯଥାଯଥି ହେବ। ତିନି ଲୋକର ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ସୀତା, ଜନକନନ୍ଦିନୀ—ସମସ୍ତ ଶୃଷ୍ଟିର ଏକାଧିକାର ମଧ୍ୟ ସୀତାଙ୍କ ଏକ ଅଂଶ ସମାନ ନୁହେଁ। ଏହି ସୀତା, ମହାଧର୍ମିକ ରାଜା ଜନକଙ୍କ କନ୍ୟା, ମିଥିଲାର ରାଜକୁମାରୀ, ପତିବ୍ରତାରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ। ସେ ଅମର୍ଷଣୀୟ ଦଶରଥ ରାଜାଙ୍କ ଜ୍ଐଷ୍ଠ୍ୟ ବଧୁ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଓ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ରାମଙ୍କ ପତ୍ନୀ। ଧର୍ମ ଓ କୃତଜ୍ଞତା ଜ୍ଞାନୀ, ନିଜକୁ ଜାଣିଥିବା ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟା, ବର୍ତ୍ତମାନ ଏକ ରାକ୍ଷସୀଙ୍କ ଶକ୍ତି ତଳେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ସେ ସମସ୍ତ ଭୋଗବିଳାସ ତ୍ୟାଗ କରି, ପତିପ୍ରେମରେ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ, ଏକାକି ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ, କଷ୍ଟକୁ ମୂଲ୍ୟ ଦେଇନଥିଲେ। ଫଳ ଓ କନ୍ଦରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ପତିସେବାରେ ନିରତ, ସେ ଅରଣ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ରାଜମହଳର ସମାନ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ। ସୁନା ଆଙ୍ଗ ଥିବା, ସଦା ହସୁଥିବା, ମୃଦୁବାଣୀ ସୀତା ଅନ୍ୟାୟ ଭାଗ୍ୟୁନ୍ମୁଖ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁଃଖ ସହି ରହିଛନ୍ତି। ରାଘବ ଏହି ଧର୍ମଶୀଳା, ରାବଣ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଅତିବା ଆକୁଳ, ଯେପରି ତୃଷ୍ଣାର୍ତ୍ତ ମଣିଷ ମାର୍ଗପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଳାଶୟକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରେ। ନିଶ୍ଚୟ, ତାଙ୍କୁ ପୁନଃ ପାଇଲେ, ରାଘବ ପୁନି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିବେ, ଯେପରି ରାଜା ନିଜ ହରାଇଥିବା ରାଜ୍ୟକୁ ପୁନି ଅର୍ଜନ କରେ। ସେ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ନିଜ ବନ୍ଧୁବନ୍ଧବ ଠାରୁ ବିଯୁକ୍ତ, ମାତ୍ର ରାମଙ୍କ ସଂଗମ ପାଇଁ ଦେହ ଧାରଣ କରୁଛନ୍ତି। ରାକ୍ଷସୀମାନେ ବା ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଭରା ଗଛ ଦେଖିବାକୁ ସେ ଚେଷ୍ଟା କରୁନାହାନ୍ତି; ନିଶ୍ଚୟ, ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ମାତ୍ର ରାମ ଉପରେ ଅଟୁଟ। ସ୍ତ୍ରୀ ପାଇଁ ପତି ଏପରି ଏକ ଅଳଙ୍କାର, ଯାହା ସମସ୍ତ ରତ୍ନଠାରୁ ଅଧିକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; ପତି ଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲେ, ଯଥା ଉପଯୁକ୍ତ ରୂପ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଚମକୁନାହାନ୍ତି। ରାମ ଏକ ଦୁର୍ଲଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି, ସୀତା ଠାରୁ ବିଯୁକ୍ତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ, ଦୁଃଖରେ ଡୁବି ନଯାଇ, ନିଜ ଶରୀରକୁ ଧାରଣ କରି ରହିଛନ୍ତି। ଏହି କଳା କେଶ ଓ କମଳ ଦଳ ସମାନ ନୟନ ଥିବା, ସୁଖର ଅର୍ହିନୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ସୀତାକୁ ଦେଖି, ମୋ ହୃଦୟ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛି। ଧରିତ୍ରୀ ପରି ଧୈର୍ୟଶୀଳ, ନୀଳ କମଳ ସମାନ ନୟନ ଥିବା, ଏକ ସମୟରେ ରାଘବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଥିବା ସୀତା, ବର୍ତ୍ତମାନ ଗଛ ତଳେ ରାକ୍ଷସୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି। ଯେପରି କମଳ ଶୀତ ହିମରେ ମୁର୍ଜାଏ, ତେଣୁ ତାଙ୍କ ରୂପ ଅନେକ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରେ ଦମିଯାଇଛି; ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀ ଯେପରି ସାଥୀ ନ ଥିଲେ ଦୁଃଖିତ, ସେମିତି ଜନକନନ୍ଦିନୀ ଦୟନୀୟ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ଏହି ଅଶୋକ ଗଛମାନେ, ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ଝୁଲା ଶାଖା ସହିତ, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖକୁ ଆଉ ଅଧିକ କରିଦେଉଛି; ଏବଂ ଯେପରି ଶୀତ ଋତୁ ଶେଷରେ ହଜାର କିରଣ ଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏ, ସେଇପରି ଏଠି ଆକାଶରେ ଉଦୟ ହେଉଛି। ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି, ବାନର, ଏହି ନିଶ୍ଚୟ କଲେ ଯେ, ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ସୀତା; ସେ ଗଛ ଉପରେ ବସିଲେ, ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦ୍ରୁତ ବାନର ତାହାର ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ। ଏଠାରେ ଶୁଣ, ସପ୍ତଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ତାପରେ, ଚାଁଦ, ଶୁଭ୍ର କମଳ ଗୁଛ ପରି ଶୁଧ୍ଧ ଓ ଚମକୁଥିବା, ନୀଳ ଜଳରେ ରାଜହଂସ ପରି ଆକାଶରେ ଉଦୟ ହେଲା। ସେଇ ଚାଁଦ, ଶିତଳ କିରଣ ଦେଇ, ପବନପୁତ୍ରଙ୍କ ସହିତ ସାଙ୍ଗ ହେବାକୁ ମନେ ହେଉଥିଲା।