ହନୁମାନ୍ ଜବେ ସୀତାଙ୍କୁ ଦୂରରୁ ଦେଖିଲେ, ସେ ଦେଖିଲେ ଯେ ସୀତାଙ୍କ ଉପର ଉତ୍ତରୀୟ, ଯେଉଁଟି ପୀତବର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ସୁନାର ପାଟି ଥିଲା, ଗଛରେ ଆଟକିଯାଇଛି ଏବଂ ବନରେ ବାନରମାନେ ଦେଖିଲେ। ସୀତାଙ୍କ ପ୍ରଧାନ ଗହଣାଗୁଡିକୁ ମାଟିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖିଲେ, ସେମାନେ ସ୍ୱୟଂ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିଲେ, ସେଗୁଡିକ ବଡ଼ ଏବଂ ଧ୍ୱନିକର ଥିଲା। ଏହି ଉତ୍ତରୀୟ ବହୁଦିନ ଧରି ପିନ୍ଧିଥିବାରୁ ମେଲିଆଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ଏହାର ରଙ୍ଗ କ୍ଷୀଣ ହୋଇନାହିଁ, ପୂର୍ବପରି ଦ୍ରୁତିମାନ୍ ଅଛି। ଏହି ସୁନା ଚାମର ସ୍ତ୍ରୀ ହେଉଛନ୍ତି ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପତ୍ନୀ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ହରାଇଯାଇଛନ୍ତି ମଧ୍ୟ, ରାମଙ୍କ ହୃଦୟରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଉନାହାନ୍ତି। ଏହି ସୀତାଙ୍କ ପାଇଁ ରାମ ଚାରି ପ୍ରକାରର ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି—ଦୟା, କୃପା, ଶୋକ ଓ ପ୍ରେମ। ସେ ତାଙ୍କୁ ‘ହରାଇଯାଇଥିବା ନାରୀ’ ବୋଲି ଦୟାବଶତଃ, ‘ଶରଣାର୍ଥିନୀ’ ବୋଲି କୃପାବଶତଃ, ‘ହରାଇଯାଇଥିବା ପତ୍ନୀ’ ବୋଲି ଶୋକରେ ଏବଂ ‘ପ୍ରିୟା’ ବୋଲି ପ୍ରେମରେ ଡାକନ୍ତି। ଯେପରି ସୀତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗର ରୂପ ଓ କ୍ଳାନ୍ତି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଛି, ସେପରି ରାମଙ୍କ ଅଙ୍ଗର ମଧୁରତା ଓ ଶୋଭା; ଏହି କଳା ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ସ୍ତ୍ରୀ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତରଙ୍ଗ। ଏହି ନାରୀଙ୍କ ମନ ରାମଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚିତ କରିଛି, ଓ ରାମଙ୍କ ମନ ତାଙ୍କୁ; ଏହି ଅଟୁଟ ସମ୍ପର୍କ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିଅଛନ୍ତି। ରାମ ଏହି ବିପଦରେ ମଧ୍ୟ ଅତି ଦୁର୍ଲଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି—ପ୍ରିୟା ହରାଇଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ନିଜ ଦେହକୁ ଧାରଣ କରୁଛନ୍ତି, ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଉନାହାନ୍ତି। ଏପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ୍ ଅତି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ମନ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଚାଲିଗଲା ଏବଂ ସେ ରାମଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ଏହିପରେ, ଶ୍ରୀମାନ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ଷୋଳଷ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ହନୁମାନ୍, ସେଇ ସ୍ତୁତିଯୋଗ୍ୟ ସୀତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ପୁନି ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଧ୍ୟାନ କରି, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଜଳାଞ୍ଜଳିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା; ଧୈର୍ୟଶୀଳ ହନୁମାନ୍ ସୀତାଙ୍କ ଚିନ୍ତା କରି କାନ୍ଦିଲେ। ସୀତା ଗୃହବୃଦ୍ଧମାନେଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ, ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିଶୀଳ, ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପ୍ରିୟା, ଯିଏ ତାଙ୍କର ବୃଦ୍ଧମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି; ଏପରି ଦୁଃଖିତ ସୀତା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବା ଦେଖିଲେ, ନିଶ୍ଚୟ କାଳ ଅତି ଦୁର୍ଲଙ୍ଘ୍ୟ। ତେବେ, ରାମଙ୍କ ନିଶ୍ଚୟ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ଜାଣି, ସୀତା ଅତିରିକ୍ତ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହେଉନାହାନ୍ତି, ବରଂ ବର୍ଷା ଆସିବା ବେଳେ ଗଙ୍ଗା ଯେପରି ସ୍ଥିର ରହେ। ରାଘବଙ୍କୁ ଯେପରି ସ୍ୱଭାବ, ବୟସ, ଚରିତ୍ର, କୁଳ ଓ ଚିହ୍ନରେ ସମାନ, ସେପରି ବୈଦେହୀ ତାଙ୍କୁ ଯୋଗ୍ୟ; ଏବଂ ଏହି କଳା ଚକ୍ଷୁଥିବା ନାରୀ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଯୋଗ୍ୟ। ଏହି ସୁନା ପ୍ରତିମା ପରି ଚମକୁଥିବା, ସଉନ୍ଦର୍ୟର ମୂର୍ତ୍ତି ଦେଖି, ହନୁମାନ୍ ରାମଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କଲେ ଏବଂ କହିଲେ: ଏହି ବିଶାଳ ନେତ୍ର ଥିବା ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାଲି, ଯିଏ ରାବଣଙ୍କ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସେ ହତ ହୋଇଛନ୍ତି; କବନ୍ଧ ମଧ୍ୟ ନିହତ ହୋଇଛନ୍ତି। ବନରେ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ବିରାଧ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିହତ ହୋଇଛି, ଯେପରି ଶମ୍ଭରକୁ ଇନ୍ଦ୍ର ହତ କରିଥିଲେ। ଜନସ୍ଥାନରେ ଚାଉଦ ହଜାର ଭୟାନକ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଗ୍ନି ଶିଖା ପରି ତୀବ୍ର ବାଣରେ ନିହତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଖର, ତ୍ରିଶିରା, ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦୂଷଣା ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିହତ ହୋଇଛନ୍ତି। ବାନରମାନେ ଯେଉଁ ରାଜ୍ୟ ପାଇବା ଅତି କଠିନ ଥିଲା, ତାହା ବାଲି ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ସେ ରାଜ୍ୟ ସୁଗ୍ରୀବ ପାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସୀତାଙ୍କ ପାଇଁ। ମୁଁ, ସମୁଦ୍ର ଯେଉଁଠି ନଦୀ ଓ ନାଳାର ନାଥ, ସେହି ସମୁଦ୍ରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି; ଏହି ବିଶାଳ ନେତ୍ର ଥିବା ନାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ନଗର ଅବଲୋକନ କରିଛି। ଯଦି ରାମ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଲ୍ଟାଇଦେବେ, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ମଧ୍ୟ, ତେବେ ତାହା ଯଥାଯଥ; ଏହି ମୋର ମନେ ଆସିଛି। ତିନି ଲୋକର ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ସୀତା, ଜନକନନ୍ଦିନୀ—ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସୀତାଙ୍କ ଏକ ଅଂଶର ସମାନ ନୁହେଁ। ଏହି ସୀତା, ମହାଧର୍ମୀ ରାଜା ଜନକଙ୍କ କନ୍ୟା, ମିଥିଳାର ରାଜକୁମାରୀ, ପତିବ୍ରତାରେ ଅଟୁଟ। ସେ ମହାନ୍ ଦଶରଥଙ୍କ ଜ୍ଯେଷ୍ଠ ବହୁ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଦମ୍ୟ, ଶୂର ଓ ଧୈର୍ୟଶୀଳ ରାମଙ୍କ ପତ୍ନୀ। ସେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, କୃତଜ୍ଞ ଏବଂ ନିଜକୁ ଜାଣିଥିବା ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟା, ଏବେ ଏକ ରାକ୍ଷସୀଙ୍କ ଦଳର ଅଧୀନ ହୋଇଛନ୍ତି। ସେ ସମସ୍ତ ଭୋଗବିଲାସ ତ୍ୟାଗ କରି, ପତି ପ୍ରେମବଶତଃ ଏକାକି ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ, କଷ୍ଟକୁ ଗଣନା କରିନଥିଲେ। ଫଳ ଓ ମୂଳରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ପତିସେବାରେ ନିରତ, ଅରଣ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ରାଜମହଳ ପରି ପରମ ଆନନ୍ଦ ଲାଗୁଥିଲା। ଏହି ସୁନା ଅଙ୍ଗ ଥିବା, ସଦା ହସୁଥିବା ଓ ମୃଦୁଭାଷିଣୀ ନାରୀ, ଅନ୍ୟାୟ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଦୁଃଖର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ରାଘବ ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ନାରୀଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷିତ, ଯେପରି ତ୍ରିଷ୍ଣାର୍ତ୍ତ ଜଳାଶୟ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରେ। ସେ ସୀତାଙ୍କୁ ପୁନଃ ପାଇଲେ, ରାଘବ ପୁନି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବିବେ, ଯେପରି ହରାଇଯାଇଥିବା ରାଜ୍ୟ ପୁନଃ ରାଜା ପାଇଁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ସେ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ସ୍ଵଜନ ରହିନାହାନ୍ତି; ସେ ନିଜ ଦେହକୁ ମାତ୍ର ରାମଙ୍କ ସଂମିଳନ ଆଶାରେ ଧାରଣ କରୁଛନ୍ତି। ସେ ରାକ୍ଷସୀମାନେକୁ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ, ଏହି ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଥିବା ଗଛମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାମଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚିତ। ପତି ହେଉଛନ୍ତି ନାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଭୂଷଣ, ସମସ୍ତ ମଣି ରତ୍ନ ଠାରୁ ଅଧିକ ଚମକ; ପତିଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲେ, ସେ ଯଥାଯଥ ଶୋଭା ପାଉନାହାନ୍ତି। ରାମ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି, ପ୍ରିୟା ହରାଇଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ନିଜ ଦେହକୁ ଧାରଣ କରୁଛନ୍ତି, ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଉନାହାନ୍ତି। ଏହି କଳା କେଶ ଓ ନୀଳ କମଳ ନୟନ ଥିବା, ସୁଖର ଯୋଗ୍ୟ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଅପରାଧୀ ହୋଇଥିବା ସୀତାକୁ ଦେଖି, ମୋର ହୃଦୟ ମଧ୍ୟ ବିକଳ ହେଉଛି।