ହନୁମାନ୍ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଚାରିପାଖରେ ଦେଖିଲେ—ଏଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ସତ୍ୟରେ ଏଠାରେ ନାହାନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ନାହାନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି। ସୀତାଙ୍କର ଉପର ଓଡ଼ଣା, ସୁନା ତାରର ସୀମାନ୍ତ ଥିବା ହଳଦିଆ ବସ୍ତ୍ର, ଗଛରେ ଅଟକି ଥିବା ଦେଖିଲେ, ଯାହାକୁ ବାନରମାନେ ଦେଖିଲେ। ସୀତାଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଗହଣାଗୁଡିକ ମାଟିରେ ପଡ଼ିଥିଲା, ସେଉଁଠାରେ ସେ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକ ବଡ଼ ଏବଂ ଧ୍ୱନିମୟ ଥିଲେ। ଏହି ବସ୍ତ୍ରଟି ବହୁଦିନ ଧରି ପିନ୍ଧିଥିବାରୁ ଅଧିକ ମେଳା ହୋଇଯାଇଛି, ତଥାପି ଏହାର ରଙ୍ଗ କମିଯାଇନାହିଁ; ଏହା ପୂର୍ବବତ୍ ଚମକୁଛି। ଏହି ସୁନା ରଙ୍ଗର ମହିଳା ହେଉଛନ୍ତି ରାମଙ୍କର ପ୍ରିୟା ରାଣୀ ସୀତା; ସେ ହରାଇଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ହୃଦୟରୁ କେବେ ବି ଦୂର ହେଉନାହାନ୍ତି। ଏହି ସୀତାଙ୍କ ପାଇଁ ରାମ ଚାରି ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି—ଦୟା, କୃପା, ଶୋକ ଏବଂ ପ୍ରେମ ଭାବରେ। ସେ ତାଙ୍କୁ ‘ହରାଯାଇଥିବା’ ବୋଲି ଦୟାରେ, ‘ଶରଣାଗତ’ ବୋଲି କୃପାରେ, ‘ହରାଯାଇଥିବା ପତ୍ନୀ’ ବୋଲି ଶୋକରେ, ଏବଂ ‘ପ୍ରିୟା’ ବୋଲି ପ୍ରେମରେ ଡାକନ୍ତି। ଯେପରି ସୀତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ଏବଂ ମୁହଁର ଶୋଭା, ସେପରି ରାମଙ୍କ ଆକୃତି; କଳା ନୟନ ଥିବା ସୀତା ରାମଙ୍କର। ସୀତାଙ୍କ ମନ ରାମରେ, ଏବଂ ରାମଙ୍କ ମନ ସୀତାରେ ଅଟୁଟ ଅଟିଛି; ଏହି ଦୃଢ଼ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଦୁହେଁ ଏଏଁ କ୍ଷଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି। ରାମ ଅତି କଠିନ କାମ କରିଛନ୍ତି—ସୀତା ବିୟୋଗରେ ମଧ୍ୟ, ସେ ନିଜ ଦେହ ପାଳନ କରୁଛନ୍ତି, ଶୋକରେ ଡୁବିଯିବାକୁ ଦେଉନାହାନ୍ତି। ଏପରି ଭାବେ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ପବନପୁତ୍ର ହନୁମାନ୍ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ମନ ରାମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲା ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ଏହିପରେ, ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ଷୋଳଷ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ସୀତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିବା ପରେ, ବାନରମୁକ୍ୟ ହନୁମାନ୍ ପୁନି ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହେଲେ ଏବଂ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କଲେ। ଏକ କ୍ଷଣ ଧ୍ୟାନ କରି, ହନୁମାନ୍ଙ୍କ ଆଖି ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା; ସେ ଉଜ୍ୱଳ ହନୁମାନ୍ ସୀତାଙ୍କୁ ଭାବି ଶୋକ କଲେ। ସୀତା ମାନ୍ୟତାପ୍ରାପ୍ତ, ଜେଷ୍ଠମାନ୍ୟଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଶୀଳ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପ୍ରିୟା, ଯିଏ ନିଜ ଜେଷ୍ଠମାନ୍ୟଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି; ସୀତା ଯଦି ଦୁଃଖରେ ହରାଇଯିବେ, ତେବେ ସତ୍ୟରେ କାଳକୁ ଜିତିବା ଅସମ୍ଭବ। ସୀତା ରାମଙ୍କ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଜ୍ଞାନକୁ ଜାଣିଥିବାରୁ, ବର୍ଷାର ଆରମ୍ଭରେ ଗଙ୍ଗା ଯେପରି ଅଶାନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ସୀତା ବି ଅତିରିକ୍ତ ଅଶାନ୍ତ ହେଉନାହାନ୍ତି। ରାଘବ ଯେପରିକି, ସ୍ୱଭାବ, ବୟସ, ଚରିତ୍ର, କୁଳ ଏବଂ ଚିହ୍ନରେ ସମାନ, ସେପରି ସୀତା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଯୋଗ୍ୟ; ଏହି କଳା ନୟନ ଥିବା ମହିଳା ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ଯୋଗ୍ୟ। ସୁନା ଭଳି ଚମକୁଥିବା, ବିଶ୍ୱପ୍ରିୟ ଶ୍ରୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପରି ଶୋଭାମୟ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ହନୁମାନ୍ ତାଙ୍କ ମନ ରାମଙ୍କୁ ଦିଆଇ କହିଲେ—ଏହି ବିଶାଳ ନୟନ ଥିବା ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ ବଳଶାଳୀ ବାଲୀ, ଯିଏ ରାବଣ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ହତ ହୋଇଥିଲେ; ଏହିପାଇଁ କବନ୍ଧ ମଧ୍ୟ ବିନଶ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ। ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ରାକ୍ଷସ ବିରାଧକୁ ମଧ୍ୟ ରାମ ଅରଣ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ କରିଥିଲେ, ଯେପରି ଶମ୍ଭରକୁ ଦେବେନ୍ଦ୍ର ହତ କରିଥିଲେ। ଚୌଦ ହଜାର ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ ଜନସ୍ଥାନରେ ରାମଙ୍କ ଅଗ୍ନିଶିଖା ସମ ତୀରରେ ବିନଶ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ। ଖର, ତ୍ରିଶିରା ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦୂଷଣ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ ହୋଇଥିଲେ। ବାନରମାନେ ଯେଉଁ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଅସମ୍ଭବ ଏବଂ ବାଲୀ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ଥିଲା, ସେହି ରାଜ୍ୟ ସୁଗ୍ରୀବ ପ୍ରସିଦ୍ଧିରେ ପାଇଥିଲେ, ସୀତାଙ୍କ ପାଇଁ। ମୁଁ ମହାସାଗର, ନଦୀ ଏବଂ ଝରଣାମାନଙ୍କ ଶାସକ, ଅତିକ୍ରମ କରିଛି, ଏବଂ ଏହି ବିଶାଳ ନୟନ ଥିବା ମହିଳାପାଇଁ ଏହି ନଗର ଦେଖିଛି। ଯଦି ରାମ ସୀତାଙ୍କ ପାଇଁ ପୃଥିବୀକୁ ସାଗର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଲଟେଇଦେଇଥାନ୍ତି, କିମ୍ବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ୱକୁ, ତେବେ ମୋର ମନେ ହୁଏ, ଏହା ଯଥାଯଥିକ ହେବ। ତିନି ଲୋକର ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ସୀତା, ଜନକନନ୍ଦିନୀ—ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ୱର ଶାସନ ମଧ୍ୟ ସୀତାଙ୍କ ଏକ ଅଂଶ ସମାନ ନୁହେଁ। ଏହି ସୀତା, ମହାଧର୍ମିକ ରାଜା ଜନକଙ୍କ କନ୍ୟା, ମିଥିଲାର ରାଜକୁମାରୀ, ପତିଦେବତା ପ୍ରତି ଦୃଢ଼ ବ୍ରତ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ସେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଦଶରଥଙ୍କ ଜେଷ୍ଠ ବଧୂ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଶୂର ଏବଂ ଅଚଳ ନାୟକ ରାମଙ୍କ ପତ୍ନୀ। ସେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, କୃତଜ୍ଞ ଏବଂ ନିଜକୁ ଜାଣିଥିବା ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟା; ବର୍ତ୍ତମାନ ଏକ ରାକ୍ଷସୀଙ୍କ ଅଧୀନରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ସୁଖ ତ୍ୟାଗ କରି, ପତି ପ୍ରେମରେ ଅନୁପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ସେ ଏକାକୀ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କଷ୍ଟକୁ ଗଣନା କଲେନାହିଁ। ଫଳ ଓ କନ୍ଦମୂଳରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ପତି ସେବାରେ ନିରତ, ସେ ଅରଣ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ରାଜମହଳ ସମାନ ପରମ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ସୁନା ଭଳି ଅଙ୍ଗ ଥିବା, ସଦା ହସୁଥିବା ଏବଂ ମୃଦୁ ଭାଷିଣୀ ସୀତା, ଯଦିଓ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ରାଘବ ଏହି ଧର୍ମଶୀଳା ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି, ଯେପରି ତୃଷ୍ଣାର୍ତ୍ତ ପଥିକ ଜଳାଶୟ ପାଇଁ ଆସ୍ୱାଦ କରେ। ନିଶ୍ଚୟ, ସୀତାଙ୍କୁ ପୁନଃ ପାଇଲେ, ରାଘବ ପୁନି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିବେ, ଯେପରି ହରାଇଯିଥିବା ରାଜ୍ୟ ପୁନି ପାଇଥିବା ରାଜା। ସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ନିଜ ବନ୍ଧୁବନ୍ଧବ ରହିତ; ଏବଂ ନିଜ ଦେହକୁ କେବଳ ରାମ ସମ୍ମିଳନ ଆଶାରେ ପାଳନ କରୁଛନ୍ତି। ସେ ରାକ୍ଷସୀମାନେ କିମ୍ବା ଫୁଲ ଏବଂ ଫଳ ଥିବା ଗଛମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖୁନାହାନ୍ତି; ନିଶ୍ଚୟ, ତାଙ୍କ ହୃଦୟ କେବଳ ରାମରେ ଅଟୁଟ। ପତି ହେଉଛନ୍ତି ଜନାନୀଙ୍କର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଭୂଷଣ, ଯେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତ ମଣି ମଣ୍ଡନ ଅପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ; ପତି ବିୟୋଗରେ ସେ ଶୋଭାଯୋଗ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଚମକୁନାହାନ୍ତି। ରାମ ଅତି କଠିନ କାମ କରୁଛନ୍ତି—ସୀତା ବିୟୋଗରେ ମଧ୍ୟ, ସେ ନିଜ ଦେହ ପାଳନ କରୁଛନ୍ତି, ଦୁଃଖରେ ଡୁବୁନାହାନ୍ତି।