ରାମଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଦେବାର ବିୟୋଗରେ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇଥିବା ସୀତା, ରାକ୍ଷସମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅତ୍ୟାଚାରିତ ଏବଂ ଦୁର୍ବଳ ଅବସ୍ଥାରେ, ମୃଗଶାବକ ନୟନ ନେଇ ଏଠୁ ସେଠୁ ଚାହିଁ ଦେଖୁଥିଲେ। ସେ ଅଧୋମୁଖୀ, କଳା ତିର୍ଯ୍ୟକ ପାପଡ଼ି ଭିତରେ ନୟନ ଲୁଚି ଅଶ୍ରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁହଁ ନେଇ, ହୃଦୟର ଦୁଃଖରେ ପୁଣିପୁଣି ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ। ମେଳ ଏବଂ ମାଟି ଲଗା ଶରୀର, ଶୋକାକୁଳ ଏବଂ ଶୋଭାର୍ହ ହେଉଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଅଳଙ୍କାର ବିହୀନ, ସେ ମାନେ ମେଘରେ ଢାକା ଚନ୍ଦ୍ରମା ର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଏପରି ଦୁର୍ଦ୍ଶା ଦେଖି ହନୁମାନଙ୍କ ମନ ଅଶାନ୍ତ ହେଲା, ଯେପରି ଅଭ୍ୟାସ ନ ଥିଲେ ଜ୍ଞାନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ। ଦୁଃଖ ଭିତରେ ହନୁମାନ ସୀତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିଲେ, ଯେପରି ଉଚ୍ଚାରଣ ହୀନ ଭାଷାର ଅର୍ଥ ବଦଳିଯାଏ, ସେପରି ଅଳଙ୍କାର ବିହୀନ ସୀତାଙ୍କୁ ସେ ଚିହ୍ନି ପାରିଲେ। ତିନି ଚକ୍ଷୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ନିର୍ମଳ ରୂପ ଦେଖି, ଏହି ଅପରାଧ ଶୂନ୍ୟ ରାଜକୁମାରୀ ‘ଏହି ସୀତା ହେଉଛନ୍ତି’ ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ କଲେ, ଯଥେଷ୍ଟ ପ୍ରମାଣ ଦେଖି। ଯେଉଁ ଅଳଙ୍କାରଗୁଡିକ ରାମ ଏପରି ଦିନ ଭିତରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ, ସେହି ମାଳାଗୁଡିକ ସୀତାଙ୍କ ଶରୀରକୁ ଶୋଭା ଦେଉଥିବା ଦେଖିଲେ। ଆଙ୍ଗୁରିରେ ରତ୍ନ ଏବଂ ପ୍ରବାଳ ଲଗା ଅଳଙ୍କାର, କାନରେ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଲଗା ଝୁମକି ଏବଂ ସୁନ୍ଦର ଦାନ୍ତ, ଏଗୁଡିକ ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ପିନ୍ଧିବାରୁ କଳା ହୋଇଯାଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ ରାମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ ସେମାନେ ଏହିଠାରେ ଅଛନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ଅଳଙ୍କାର ନାହିଁ, ସେଠାରେ ମୁଁ ଦେଖିପାରୁନି; ଯେଉଁଠି ଅଛି, ସେଗୁଡିକ ସନ୍ଦେହ ଛାଡ଼ି ଏହିଠାରେ ଅଛି। ସୀତାଙ୍କ ପିତାମ୍ବର ପିତା ରଙ୍ଗ ଓ ସୁନା ସୀମାନ୍ତି ଉପରିବସ୍ତ୍ର ଖସିଯାଇଛି; ଏହି ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ବନରେ ବାନରମାନେ ଗଛରେ ଟଙ୍କି ଦେଖିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଅଳଙ୍କାର ମାଟିରେ ପଡ଼ିଥିଲା, ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ସେଗୁଡିକ ରଣ୍ଧାନ୍ଧାନ୍ଧ ଶବ୍ଦ କରୁଥିଲା। ଏହି ବସ୍ତ୍ର ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ପିନ୍ଧିବାରୁ ଅଧିକ ମେଳ ହୋଇଯାଇଛି, ତଥାପି ଏହାର ରଙ୍ଗ କମିନାହିଁ, ଏବଂ ପୂର୍ବବତ୍ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଛି। ଏହି ସୁନା ରଙ୍ଗ ର ମହିଳା ହେଉଛନ୍ତି ରାମଙ୍କର ପ୍ରିୟ ରାନୀ; ହରାଇଯାଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟରୁ ବିଛିନ୍ନ ହୋଇନାହାନ୍ତି। ଏହି ସୀତାଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ରାମ ଚାରି ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି: କ୍ରୁପା, ଦୟା, ଶୋକ ଓ ପ୍ରେମରେ। ସେ ତାଙ୍କୁ ‘ହରାଯାଇଥିବା ମହିଳା’ ବୋଲି କ୍ରୁପାରେ, ‘ଶରଣାଗତା’ ବୋଲି ଦୟାରେ, ‘ହରାଯାଇଥିବା ଭାର୍ଯ୍ୟା’ ବୋଲି ଶୋକରେ, ଓ ‘ପ୍ରିୟା’ ବୋଲି ପ୍ରେମରେ ଡାକନ୍ତି। ଏହି ମହିଳାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ଓ ମୁହଁର ଶୋଭା ଯେପରି, ସେପରି ରାମଙ୍କ ରୂପ ଓ ଶୋଭା; ଏହି କଳା ନୟନ ତାଙ୍କର। ଏହି ମହିଳାଙ୍କ ମନ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ମନ ଏହି ମହିଳା ଉପରେ ଅଟୁଟ ଅଛି; ଏହିକାରଣରୁ, ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ ସୀତା, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚି ରହିପାରୁଛନ୍ତି। ରାମ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି: ସୀତା ବିୟୋଗରେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଶରୀରକୁ ଧାରଣ କରି ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଆନି। ଏପରି ଭାବରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ମନକୁ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଲଗାଇ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ଏହିପରେ, ସୁନ୍ଦର କାଣ୍ଡର ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଶୋଳୋ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ହନୁମାନ, ସ୍ତୁତିଯୋଗ୍ୟ ସୀତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି, ପୁନିଥରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତାରତ ହେଲେ। କିଛି ସମୟ ଧ୍ୟାନ କରି, ନୟନ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଶୋଭାମୟ ହନୁମାନ ସୀତାଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରି ଦୁଃଖ କଲେ। ସୀତା ଜେଉଁଠି ଜ୍ୟେଷ୍ଠ, ବଡ଼ମାନେଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା କରନ୍ତି, ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପ୍ରିୟା, ଯିଏ ନିଜ ଜ୍ୟେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଆଦର କରେ; ଯଦି ଦୁଃଖିତ ସୀତା ହରାଇଯାଆନ୍ତି, ସତ୍ୟପାଇଁ କାଳ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ। ସୀତା ରାମଙ୍କ ନିଶ୍ଚୟ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ଜାଣିଛନ୍ତି, ତେଣୁ ବର୍ଷାକାଳର ଆରମ୍ଭରେ ଗଙ୍ଗା ଯେପରି ଅତିକ୍ରମ ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ସେ ଅତ୍ୟଧିକ ଅସ୍ଥିର ହୋଇନାହାନ୍ତି। ରାଘବ ଯେପରି ସ୍ୱଭାବ, ବୟସ, ଆଚରଣ, କୁଳ ଓ ଲକ୍ଷଣରେ ସମ, ସେପରି ବୈଦେହୀ ତାଙ୍କୁ ଯୋଗ୍ୟ; ଏହି କଳା ନୟନ ମହିଳା ଏହି ଯୋଗ୍ୟତା ରଖନ୍ତି। ସେଠି ସୀତାଙ୍କୁ ନୂତନ ସୁନା ପରି ଅଭା ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଶ୍ରୀ ଯେପରି, ହନୁମାନ ମନକୁ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଲଗାଇ କହିଲେ: ଏହି ବିସ୍ତୃତ ନୟନ ମହିଳା ପାଇଁ ବଳଶାଳୀ ବାଳୀ, ଯିଏ ରାବଣ ସମ ବଳଶାଳୀ, ହତ ହୋଇଥିଲେ, କବନ୍ଧ ମଧ୍ୟ ନିହତ ହୋଇଥିଲେ। ଭୟଙ୍କର ଓ ପ୍ରବଳ ରାକ୍ଷସ ବିରାଧ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବନରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିହତ ହୋଇଥିଲେ, ଯେପରି ଦୃଢ଼ ଇନ୍ଦ୍ର ଶମ୍ଭରକୁ ହତ କରିଥିଲେ। ଜନସ୍ଥାନରେ ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମ କରୁଥିବା ଚୌଦ ହଜାର ରାକ୍ଷସ ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ପରି ତୀବ୍ର ବାଣରେ ହତ ହୋଇଥିଲେ। ଖର, ତ୍ରିଶିରା ଏବଂ ବଳଶାଳୀ ଦୂଷଣ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଧ୍ଵଂସ ହୋଇଥିଲେ। ବାନର ରାଜ୍ୟ, ଯାହା ବାଳୀ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ଏବଂ ଅପ୍ରାପ୍ୟ, ସେହି ବିଶିଷ୍ଟ ସୁଗ୍ରୀବ ପାଇଁ ଏହି ସୀତାଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ଲାଭ କରିଥିଲେ। ସମସ୍ତ ନଦୀ ଓ ନାଳାର ନାଥ ମହାସାଗର ମୁଁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି, ଏବଂ ଏହି ବିସ୍ତୃତ ନୟନ ମହିଳା ପାଇଁ ଏହି ନଗରକୁ ଦେଖିଛି। ରାମ ସୀତାଙ୍କ ପାଇଁ ସାଗର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୃଥିବୀ ଉଲଟାଇ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଉଚିତ, ମୋ ମନେ ଏହିପରି ଭାବନା। ତିନି ଲୋକର ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା—ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱର ଏତେ ଶାସନ ମଧ୍ୟ ସୀତାଙ୍କ ଏକ ଅଂଶ ସମାନ ନୁହେଁ। ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ସୀତା, ମହାଧର୍ମିକ ରାଜା ଜନକଙ୍କ କନ୍ୟା, ମିଥିଳାର ରାଜକୁମାରୀ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ନିଷ୍ଠାରେ ଅଟୁଟ। ସେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଦଶରଥଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ବଧୁ, ଶୂରବୀର, ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ରାମଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା। ଧର୍ମ ଓ କୃତଜ୍ଞତା ଜ୍ଞାନୀ, ନିଜକୁ ଜାଣିଥିବା ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟା ସୀତା, ଏବେ ଏକ ରାକ୍ଷସୀର ଅଧୀନରେ ଅଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଭୋଗବିଲାସ ତ୍ୟାଗ କରି, ସ୍ୱାମୀ ପ୍ରେମରେ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ, ସେ ଏକାକୀ ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ, ଦୁଃଖକୁ ମନେ ନ ଆଣି।