ହନୁମାନ୍ ଲଙ୍କାର ଅଶୋକ ବନରେ ଶୋକାକୁଳ, ଅବସ୍ଥିତିରେ ଥିବା ଶ୍ରୀମତୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲେ। ସୀତାଙ୍କର କଟିରେ ଏକ କଳା ଚୋଟିର ଚିହ୍ନ ଥିଲା, ଯେଉଁ ଚୋଟି ବନ୍ୟ ରାଜ୍ୟର ଶୁଷ୍କ ଭୂମିରେ ବର୍ଷା ଶେଷ ହେବା ପରେ ଏକ ନଦୀ ରେଖା ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଶୋକରେ ଜଳିଯାଇଥିବା, ଦୁଃଖରେ ଅପରିଚିତ, ସୀତା ତାଙ୍କର ବିଶାଳ ଚକ୍ଷୁରେ ଦୁଃଖ ଭରି ଦେଖୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଦେହ ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅସ୍ଵଚ୍ଛ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ହନୁମାନ୍ ଭାବିଲେ, “ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖି, ଏଠି ଥିବା ନିଶ୍ଚୟ ଶ୍ରୀମତୀ ସୀତା”। ଏହି ମହିଳାକୁ ରାକ୍ଷସ ଯେଉଁବେଳେ ଅପହରଣ କରିଥିଲେ, ସେହି ସମୟର ଲକ୍ଷଣ ଏଠି ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଥିଲା। ସୀତାଙ୍କର ମୁହଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ରର ଭଳି, ଭୂରୁ ରମ୍ୟ, ଅଂଶୁ ରାଉଣ୍ଡ ଓ ଆକର୍ଷଣୀୟ। ସେ ତାଙ୍କର ଦୀପ୍ତିରେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଅନ୍ଧକାର ମୁକ୍ତ କରୁଥିଲେ, ଦେବୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ; ଗଳା କଳା, ଠୋଡ଼ ବିମ୍ବା ଫଳର ଭଳି ଲାଲ, କମର ସ୍ଲିମ୍ ଓ ଦୃଢ଼। ସୀତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ମନୋହର ପଦ୍ମ ପତ୍ର ପରି, ସେ ଜଗତରେ ରତି ଯେପରି କାମଦେବଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ସେପରି ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ଭୂମିରେ ବସି, କିଶୋର ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ପରି ସ୍ଲିମ୍, ସୀତା ଏକ ତପସ୍ୱିନୀ ପରି ନିର୍ଯ୍ୟାଗ ରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଗଭୀର ଦୀର୍ଘ ଉଶ୍ୱାସ ଓ ଭୟରେ, ନାଗରାଜଙ୍କର ପତ୍ନୀ ପରି। ଦୁଃଖର ମହାଜାଲରେ ଆବୃତ, ସୀତା ଏକ ଧୂମାବଳୀ ମଧ୍ୟରେ ଆଗ୍ନି ପରି ଚମକୁନଥିଲେ। ସେ ମନରେ ଭ୍ରମିତ ସ୍ମୃତି, ଅପସ୍ଥିତ ଶ୍ରୀ, ନଷ୍ଟ ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଭଙ୍ଗ ଆଶା; ବିଘ୍ନପୂର୍ଣ୍ଣ ସଫଳତା, ଦୂଷିତ ବୁଦ୍ଧି, ଅପବାଦରେ ପତିତ କୀର୍ତି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ରାମଙ୍କର ବିୟୋଗରେ ପୀଡିତ, ରାକ୍ଷସମାନ୍ୟର ଦମନରେ ଦୁର୍ବଳ, ମୃଗ ଚକ୍ଷୁ ପରି ଚକ୍ଷୁରେ, ସୀତା ଏଠି-ଅଠି ଦେଖୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଧୂସର ଓ ତିର୍ଯ୍ୟକ୍ ଚ eyelashes ସହିତ ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଥିଲା; ସେ ଖୁସି ଥିଲେନି, ଏବଂ ପୁନିପୁନି ଦୀର୍ଘ ଉଶ୍ୱାସ ଛାଡୁଥିଲେ। ମାଟି ଓ କାଦା ହେବାରେ ସୀତା ଦୁଃଖିତ, ଶୋଭା ଯୋଗ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅଲଙ୍କୃତ ନଥିଲେ; ଯେପରି ତାରାପତିଙ୍କର ଦୀପ୍ତି ଘନ ମେଘରେ ଢାକିଯାଉଥିଲା, ସେପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ହନୁମାନ୍ ମନରେ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ, ଯେପରି ଅଭ୍ୟାସ ନଥିଲେ ବୁଦ୍ଧି ଅପରିପକ୍ୱ ହୋଇଯାଏ। ହନୁମାନ୍ ଦୁଃଖରେ ଅଲଙ୍କୃତ ନଥିବା ସୀତାକୁ ଚିହ୍ନିଲେ, ଯେପରି ଶୁଦ୍ଧ ଭାଷା ଅଲଙ୍କୃତ ନଥିଲେ ଅର୍ଥ ବଦଳିଯାଏ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ହନୁମାନ୍ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ, “ଏଠି ଥିବା ନିଶ୍ଚୟ ସୀତା”। ରାମ ଯେଉଁ ଅଲଙ୍କାର ସୀତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗରେ ବର୍ଣ୍ନାନା କରିଥିଲେ, ସେଠି ତାଙ୍କୁ ସେଉଁଠି ଗଳାପରି ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କର କଣ ଲୋକର ଅଲଙ୍କାର ଭଲ ତିଆରି ଓ ଭଲ ଲାଗିଥିଲା, ଦନ୍ତ ଶୁଭ୍ର, ହାତରେ ମଣି ଓ ପ୍ରବାଳ ଅଲଙ୍କାର। ଏହି ଅଲଙ୍କାର ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଉପଯୋଗରେ କଳା ହୋଇଯାଇଛି, ତଥାପି ରାମ ଯେଉଁଠି ବର୍ଣ୍ନାନା କରିଥିଲେ, ସେଉଁଠି ସେଉଁଠି ଉପସ୍ଥିତ। ଯେଉଁଠି ଅଲଙ୍କାର ନାହିଁ, ହନୁମାନ୍ ଦେଖିଲେ; ଯେଉଁଠି ଅଲଙ୍କାର ଅଛି, ସେଉଁଠି ନିଶ୍ଚୟ ସୀତାଙ୍କର। ତାଙ୍କର ଶ୍ରୀମତୀ ବସ୍ତ୍ର, ପୀତ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କାନ୍ତି ସହିତ, ଖସିଯାଇଛି; ସେହି ଭଲ ବସ୍ତ୍ର କପିମାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଗଛରେ ଫସି ଦେଖାଯାଇଥିଲା। ମୁଖ୍ୟ ଅଲଙ୍କାର ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ଅଛି, ସୀତା ଉପେକ୍ଷା କରିଛନ୍ତି, ଚମକୁଥିବା ଏବଂ ବଡ଼। ଏହି ବସ୍ତ୍ର ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ପିନ୍ଧିଥିବାରେ ଅଧିକ ମଲିନ ହୋଇଯାଇଛି; ତଥାପି ଏହାର ରଙ୍ଗ କମିନାହିଁ, ଏବଂ ପୂର୍ବ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ଏହି ସୁବର୍ଣ୍ଣ କାନ୍ତି ମହିଳା ହେଉଛନ୍ତି ରାମଙ୍କର ଆତ୍ମୀୟ ରାଣୀ; ହରାଇ ଯିବାରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ହୃଦୟରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇନାହିଁ। ଏହି ସୀତା ପାଇଁ ରାମ ଚାରିପ୍ରକାର ଦୁଃଖରେ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି: ଦୟା, କୃପା, ବିୟୋଗ ଓ ପ୍ରେମରେ। ସେ ତାଙ୍କୁ 'ହରାଇଥିବା ମହିଳା' ଦୟାରୁ, 'ଶରଣାଗତା' କୃପାରୁ, 'ହରାଇଥିବା ପତ୍ନୀ' ଦୁଃଖରୁ, ଓ 'ପ୍ରିୟା' ପ୍ରେମରୁ କହୁଛନ୍ତି। ଏହି ମହିଳାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଓ ମୁହଁର ଶୋଭା ଯେପରି ରାମଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଓ ମୁହଁର ଶୋଭା; ଏହି କଳା ଚକ୍ଷୁ ମହିଳା ରାମଙ୍କର। ଏହି ମହିଳାଙ୍କର ମନ ତାଙ୍କୁ ଉପରେ, ତାଙ୍କର ମନ ଏହି ମହିଳା ଉପରେ; ଏହି କାରଣରୁ, ଧର୍ମାତ୍ମା ରାମ ଓ ସୀତା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ ଅଛନ୍ତି। ରାମ ଏହି କଷ୍ଟରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଡୁବି ନଯାଇ, ନିଜ ଶରୀର ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ଏପରି ଭାବେ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ୍ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ମନକୁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଇ, ଏହି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ଏଠି ସୁନ୍ଦର କାଣ୍ଡରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଷୋଳଉ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ହନୁମାନ୍, ଏହି ସ୍ତୁତିୟୋଗ୍ୟ ସୀତାକୁ ସ୍ତୁତି କରି, ପୁନି ରାମଙ୍କ ବିରତ୍ତା ଓ ଧର୍ମ ଉପରେ ଚିନ୍ତାରେ ଲଗିଗଲେ। କିଛି ସମୟ ଧ୍ୟାନ କରି, ଚକ୍ଷୁରେ ଅଶ୍ରୁ ଭରି, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହନୁମାନ୍, ସୀତାଙ୍କୁ ଭାବି ଶୋକ କରିଲେ। ସୀତା, ଜେଉଁଠି ଜନ୍ୟ ଆଦର ଓ ବଡ଼ମାନ୍ୟଙ୍କୁ ଭକ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯେଉଁଠି ବଡ଼ମାନ୍ୟଙ୍କୁ ଆଦର କରନ୍ତି; ଯଦି ଦୁଃଖରେ ସୀତା ହରାଇଯିବେ, ତେବେ ନିଶ୍ଚୟ କାଳ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ। ସୀତା ଜାଣିଛନ୍ତି ରାମଙ୍କର ନିଶ୍ଚୟ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି; ଏହି କାରଣରୁ ସେ ଅତ୍ୟଧିକ ଦୁଃଖିତ ନୁହଁନ୍ତି, ଗଙ୍ଗା ଯେପରି ବର୍ଷା ଆରମ୍ଭରେ ଶାନ୍ତ ରହିଥାଏ। ରାଘବ ଏହି ବୈଦେହୀକୁ ଉପଯୁକ୍ତ, ଯେଉଁଠି ଚରିତ୍ର, ବୟସ, ଆଚରଣ, କୁଳ, ଲକ୍ଷଣ ସମାନ; ଏହି କଳା ଚକ୍ଷୁ ମହିଳା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଉପଯୁକ୍ତ। ହନୁମାନ୍ ଏହି ନବ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଶ୍ରୀ ପରି ଲୋକପ୍ରିୟ ମହିଳାକୁ ଦେଖି, ମନକୁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଇ କହିଲେ—ଏହି ବିଶାଳ ଚକ୍ଷୁ ସୀତା ପାଇଁ, ଶକ୍ତିରେ ରାବଣ ସମାନ ବାଲିଙ୍କୁ ବଧ କରାଯାଇଛି, କବନ୍ଧକୁ ମଧ୍ୟ ବଧ କରାଯାଇଛି। ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବିରାଧକୁ ମଧ୍ୟ ରାମ ଅରଣ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ କରିଛନ୍ତି, ଯେପରି ଶମ୍ଭରକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଇନ୍ଦ୍ର ବଧ କରିଥିଲେ।