ହନୁମାନ୍ ଜଣେ ମହାବଳୀ ବାନର, ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଶ୍ରୀମତୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟଜନମାନେ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିଲେ ଏବଂ ଚାରିପଟେ ଦୂଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଘେରିଥିଲେ । ସେ ମାନେ ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ଯେଉଁପରି ଏକ ମୃଗୀ ତାଙ୍କ ଝୁଣ୍ଡ ଠାରୁ ଅଲଗା ହୋଇ ଶୁନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲରେ କୁକୁରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି । ସୀତାଙ୍କ କଟିରେ ଏକ କଳା ଚୁଲି ଚିହ୍ନ ହୋଇ ଥିଲା, ଯାହା ଶୁଖା ଋତୁରେ ଜଙ୍ଗଲ ରାଜ୍ୟର ମାଟି ଉପରେ ମେଘ ଥିବା ପରେ ଏକ ନଦୀ ଲହରି ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା । ଏଇ ସୁଖ ଅର୍ହା ସୀତା ଦୁଃଖରେ ଦହିଯାଉଥିଲେ, ଅସୁଖର ଅଭ୍ୟାସ ନଥିଲା । ତାଙ୍କର ଚଉଡ଼ିଆ ଆଖି, ଶୋକରେ କ୍ଷୀଣ ଶରୀର, ଅସାଜସ୍ତି ଅବସ୍ଥା ଦେଖି ହନୁମାନ୍ ଚିନ୍ତା କଲେ—ଏହିଏ ସୀତା । ସମସ୍ତ ସୂତ୍ର ମିଳିଲା, କାରଣ ତାଙ୍କୁ ତ ସେଇ ରୂପ ଧାରଣ କରିବାର କ୍ଷମତାଥିବା ରାକ୍ଷସ ଚୋରି କରି ନେଇଥିଲେ । ଯେପରି ସେତେବେଳେ ଦେଖିଥିଲେ, ସେଉଁପରି ଏଠିଏଁ ମହିଳା—ଗୋଲାପି ଚାନ୍ଦ ଭଳି ମୁହଁ, ସୁନ୍ଦର ଭୌଁ, ମନୋହର ସ୍ନିଗ୍ଧ ସ୍ତନ । ସେ ନିଜ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଅନ୍ଧକାର ମୁକ୍ତ କରୁଥିଲେ, ଦେବୀ ସମାନ; କଳା କଣ୍ଠ, ବିମ୍ବାଫଳ ସମ ଲାଲ ଓଠ, ସୁକୁମାର କଟି, ଦୃଢ଼ ଅବସ୍ଥା । ପଦ୍ମପତ୍ର ସମ ଆଖିଥିବା ସୀତା, ଜଗତରେ ଯେପରି ରତି କାମଦେବଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ, ସେଉଁପରି ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚାନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ । ଭୂମିରେ ବସିଥିବା, ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ପ୍ରତି ସୁକୁମାର, ସେ ଏକ ତପସ୍ୱିନୀ ସ୍ତ୍ରୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଭୟଭିତ ହୋଇ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ, ମଣିନାଗ ରାଜଙ୍କ ଭୟଭିତ ପତ୍ନୀ ପରି । ଦୁଃଖର ଘନ ଜାଳରେ ଘେରାଯାଇଥିବା ସୀତା ଦୀପଶିଖା ଉପରେ ଧୂଆଁ ଲଗିଥିବା ପରି ଆଲୋକିତ ହେଉନଥିଲେ । ସେ ମନେ ପ୍ରମାଦ ହୋଇଥିବା ସ୍ମୃତି, ତ୍ୟାଗିତ ଶ୍ରୀ, ଭଙ୍ଗ ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଭଙ୍ଗ ଆଶା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ । ସଫଳତାରେ ବିଘ୍ନ, ବୁଦ୍ଧିରେ ଦୁଷଣ, ମିଥ୍ୟା ନିନ୍ଦାରେ ଖ୍ୟାତି ହାରାଇଥିବା ପରି । ରାମଙ୍କ ବିୟୋଗରେ ବ୍ୟଥିତ, ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଦମିତ, ଦୁର୍ବଳ, ମୃଗଶାବକ ସମ ଆଖି ଥିବା ସୀତା ଚାରିପଟେ ଦେଖୁଥିଲେ । କଳା ଓ ତିରିପିଟିଆ ପାକି ମୁଁହ ମଧ୍ୟରେ ଅଶ୍ରୁ ଭରିଯାଇଥିଲା, ହସିପାରୁନଥିଲେ, ପୁନଃପୁନ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ । ମାଟି ଓ କାଦି ଲଗାଇଥିବା, ଦୁଃଖିତ, ଶୋଭା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଅଲଙ୍କୃତ ନଥିଲେ, ଏକ ମେଘାଚ୍ଛନ୍ନ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଭଳି ତାଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଲୁଚିଯାଇଥିଲା । ସୀତାଙ୍କ ଏପରି ଅବସ୍ଥା ଦେଖି ହନୁମାନ୍ର ମନ ଅସ୍ଥିର ହେଇଗଲା, ଯେପରି ଅଭ୍ୟାସ ନଥିଲେ ଜ୍ଞାନ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ । ଶୋକରେ ହନୁମାନ୍ ସୀତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିଲେ, ଯେପରି ଶୁଦ୍ଧ ଶବ୍ଦ ରହିନଥିଲେ ତାହାର ଅର୍ଥ ବଦଳିଯାଏ, ସେ ପରି ଅଲଙ୍କାର ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ସୀତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିଲେ । ଚଉଡ଼ିଆ ଆଖି, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ରାଜକୁମାରୀ ସୀତା ଚିହ୍ନଟି ସଠିକ୍ । ଯେଉଁ ଅଲଙ୍କାର ରାମ ସମୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ, ସେଉଁ ମାଳା ଏଠି ସୀତାଙ୍କ ଦେହକୁ ଶୋଭା ଦେଉଛି । ତାଙ୍କର କାନର ଦୁଇଟି ଦୁର୍ଲଭ କୁଣ୍ଡଳ, ସୁନ୍ଦର କପର୍ଦ୍ଦ, ହାତରେ ମଣି ଓ ପ୍ରବାଳ ଲଗାଇଥିବା ଅଲଙ୍କାର । ଏହି ଅଲଙ୍କାର ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇ କଳା ହୋଇଯାଇଛି, ଏବଂ ଏହିଏ ସେଇ ଅଲଙ୍କାର ଯାହା ରାମ ଦେଖିଥିଲେ । ଯେଉଁ ଅଲଙ୍କାର ନାହିଁ, ତାହା ଏଠି ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ; ଯେଉଁ ଅଛି, ସେଉଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେଉଁ ଅଲଙ୍କାର । ତାଙ୍କର ପିତାମ୍ବର, ସୁନା ଧାର ଥିବା, ଅଧଃସ୍ଥିତ; ସେଇ ଚିର ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ବନରେ ବାନରମାନେ ଗଛ ଉପରେ ଲାଗିଥିବା ଦେଖିଥିଲେ । ମୂଳ ଅଲଙ୍କାର ଭୂମିରେ ଚିହ୍ନ ରହିଯାଇଛି, ସେ ନିଜେ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥିଲେ, ଗଞ୍ଜିବା ଶବ୍ଦ କରୁଥିଲେ । ଏହି ବସ୍ତ୍ର ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ପିନ୍ଧିବାରୁ ଅଧିକ ମେଳା ହୋଇଯାଇଛି, ତଥାପି ତାହାର ରଙ୍ଗ ଅକ୍ଷୟ ଏବଂ ଆଗରୁ ଯେପରି ଶୋଭାମାନ । ଏହି ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣା ସ୍ତ୍ରୀ ହେଉଛନ୍ତି ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟ ରାନୀ; ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତିନି ତାଙ୍କ ହୃଦୟରୁ ଅଲଗା ହୋଇନାହାନ୍ତି । ଏହି ନାରୀ ପାଇଁ ରାମ ଚାରିପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି: କୃପା, ଦୟା, ଶୋକ ଓ ପ୍ରେମରେ । ସେ ତାଙ୍କୁ ‘ବିଚ୍ଛିନ୍ନା’ ବୋଲି କୃପାରେ, ‘ଶରଣାଗତା’ ବୋଲି ଦୟାରେ, ‘ନଷ୍ଟା’ ବୋଲି ଶୋକରେ, ଏବଂ ‘ପ୍ରିୟା’ ବୋଲି ପ୍ରେମରେ ଡାକନ୍ତି । ଯେପରି ଏହି ନାରୀଙ୍କ ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗର ଶୋଭା ଓ ଗୁଣ, ସେପରି ରାମଙ୍କ ରୂପ; କଳା ଆଖି ସମ୍ପନ୍ନା ସୀତା ତାଙ୍କର । ଏହି ନାରୀଙ୍କ ମନ ରାମଙ୍କୁ, ଏବଂ ରାମଙ୍କ ମନ ତାଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ; ଏହି ଦୃଢ଼ତା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଦମ୍ପତି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ ଅଛନ୍ତି । ରାମ ଅତି ଦୁର୍ଲଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି: ସୀତାଠାରୁ ବିୟୋଗ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଦେହକୁ ଧାରଣ କରି ଦୁଃଖରେ ଅବସାନ କରିନାହାନ୍ତି । ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ୍ ଅତି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ମନ ରାମଙ୍କୁ ଦିଗରେ ଲଗିଗଲା ଏବଂ ସେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ । ଏଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ଷୋଳଷ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । ହନୁମାନ୍ ଏହି ସ୍ତୁତିଯୋଗ୍ୟ ସୀତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି, ପୁନି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । କିଛି ସମୟ ଧ୍ୟାନ କରି, ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଅଶ୍ରୁଭରା ହେଲା, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହନୁମାନ୍ ସୀତାଙ୍କୁ ଭାବି ଶୋକ କଲେ । ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ—ଏହି ମହିଳା ନିଜ ବୃଦ୍ଧମାନେ ପାଇଁ ଆଦର ଦେଇଥିବା, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ, ଯେ ନିଜ ବୃଦ୍ଧମାନେ ପାଇଁ ଆଦରଶୀଳ; ଯଦି ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଯିବେ, ତେବେ ନିଶ୍ଚୟ ସମୟ ଅତି ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ । ଏହି ନାରୀ ରାମଙ୍କ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଲ୍ପ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବୁଦ୍ଧିକୁ ଜାଣିବାରୁ, ଗଙ୍ଗା ଝରା ଆରମ୍ଭରେ ଯେପରି ଶାନ୍ତ ରହେ, ସେଉଁପରି ଅତି ଅଶାନ୍ତ ହୋଇନାହାନ୍ତି । ରାଘବଙ୍କୁ ଯେପରି ସ୍ୱଭାବ, ବୟସ, ଚରିତ୍ର, କୁଳ, ଲକ୍ଷଣରେ ମେଳାଏ, ସେପରି ବୈଦେହୀ ଯୋଗ୍ୟ; ଏହି କଳା ଆଖି ଥିବା ନାରୀ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ।