ହନୁମାନ୍ ଲଙ୍କାର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଏକ ଅତି ଶୋଭାମୟ ଉଦ୍ୟାନ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଶତଶତ ପୁଷ୍ପମଣିରେ ଶୁଭିତ ହୋଇଥିଲା, ଏହା ପଞ୍ଚମ ସାଗର ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏହି ଉଦ୍ୟାନରେ ପ୍ରତି ଋତୁର ପୁଷ୍ପରେ ଭରିଥିବା ବୃକ୍ଷ ଥିଲା, ମଧୁର ଗନ୍ଧ ରେ ମହକିଥିଲା। ଉଦ୍ୟାନ ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ନାନା ଧ୍ୱନିରେ ମନୋହର ହୋଇଥିଲା, ଅନେକ ଶୁଭ ଓ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଗନ୍ଧରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ସେଉଁଠାରେ ହନୁମାନ୍ ଦୂରରେ ଏକ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବୀଗୃହ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ହଜାର ତଳ ଉପରେ ମଧ୍ୟରେ ଉଭୟ ହୋଇଥିଲା, ଏହା କୈଳାସ ପର୍ବତ ପରି ଧଳା ଓ ଶୁଭ୍ର ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏହାର ସିଢ଼ି କୋରଲ୍ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି, ମଞ୍ଚ ଶୁଭ୍ର ସୁନାରେ ଶୋଭିତ ଓ ଚମକିଥିଲା। ଏହି ଦେବୀଗୃହ ନିର୍ମଳ, ଉଚ୍ଚ ଓ ଆକାଶକୁ ଛୁଇଁବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ତାପରେ ହନୁମାନ୍ ଦେଖିଲେ, ଏଠାରେ ଏକ ମହିଳା ଅପରିଚ୍ଛନ୍ନ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରା ଥିଲେ। ସେ ଉପବାସରେ କ୍ଷୀଣ, ଦୁଃଖିତ, ପୁନଃପୁନଃ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ; ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ସେ ଶୁଭ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ପରି ପବିତ୍ର ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଶୋଭା କ୍ଷୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ତାଙ୍କର ତେଜ ଧୂଆଁରେ ଢାକା ଅଗ୍ନି ପରି ଅବରୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଉଥିଲା। ସେ ଏକ ମାତ୍ର ହଳଦିଆ, ଅପରିଚ୍ଛନ୍ନ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲେ; ଗହଣା ନଥିଲେ, ମଳିନ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ମନ୍ଦାରା ଫୁଲ ନଥିବା ଲଟସ୍ ପରି। ସେ ଦୁଃଖରେ ତପ୍ତ, ଦୁଃଖରେ ଶିର୍ଣ୍ଣ, ତପସ୍ୟାରେ ଲଗ୍ନ; ରୋହିଣୀ ମଙ୍ଗଳ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ହୋଇଥିବା ପରି। ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦୁଃଖିତ, ଉପବାସରେ କ୍ଷୀଣ; ସେ ଶୋକ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ଲଗ୍ନ, ଏକାକୀ, ସଦା ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିଲେ। ହନୁମାନ୍ ଦେଖିଲେ, ସେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ବିଯୁକ୍ତ ଓ ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରା, ମୃଗୀ ହର୍ଦ୍ଦରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଓ କୁକୁର ଦ୍ୱାରା ଘିରା ପରି। ତାଙ୍କର କଟିରେ ଏକ ତିଆ ଚୁଟି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯାହା ଜଙ୍ଗଲ ରାଜ୍ୟର ଶୁଷ୍କ ଭୂମିରେ ବର୍ଷା ପରେ ନଦୀରେ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଉଥିବା ପରି। ସେ ଯେଉଁଠି ସୁଖ ଦେଖିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ଦୁଃଖରେ ତପ୍ତ, ଅସୁଭିତ ଦୁଃଖରେ; ହନୁମାନ୍ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ବିଶାଳ ଚକ୍ଷୁ, ଅଧିକ କ୍ଷୀଣ ଓ ଅପରିଚ୍ଛନ୍ନ। ସେ ବିଚାର କଲେ, "ଏହି ସୀତା ହେବେ," କାରଣ ଏହି ଚିହ୍ନଗୁଡିକ ଏହି ମହିଳାଙ୍କୁ ରାକ୍ଷସୀ ଦ୍ୱାରା ଅପହୃତ ହୋଇଥିବା ସମୟର ଚିହ୍ନ ସମାନ। ଯେପରି ତାଙ୍କୁ ତେବେ ଦେଖାଯାଇଥିଲା, ଏହି ମହିଳା ମଧ୍ୟ ଏହିପରି: ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ମୁହଁ, ଶୋଭାମୟ ଭୃକୁତି, ମନୋହର ଉନ୍ନତ ଉରୁ। ସେ ତାଙ୍କର ତେଜରେ ଦିଗଗୁଡିକୁ ଅନ୍ଧକାର ମୁକ୍ତ କରିଥିଲେ, ଦେବୀ ପରି; କଳା କଣ୍ଠ, ବିମ୍ବା ଫଳ ପରି ଲାଲ ଓଠ, ସୁସୂକ୍ଷ୍ମ କଟି, ଦୃଢ ଭାବରେ ଉପବିଷ୍ଟ। ସୀତା, ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି ଚକ୍ଷୁ, ଜଗତର ପ୍ରିୟ, ରତି ଯେପରି କାମଙ୍କ ପ୍ରିୟା, ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ତେଜମୟ। ଭୂମିରେ ବସିଥିବା, ନବ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ପରି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସେ ନିର୍ୟତନା କ୍ଷୁଦ୍ରା ମହିଳା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ, ଭୟଭିତ, ନାଗରାଜଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ପରି। ସେ ଦୁଃଖର ମହାଜାଳରେ ଆବୃତ ଥିବାରୁ ତେଜ ଦେଖାଯାଉନଥିଲେ, ଧୂଆଁର ଅଗ୍ନି ପରି। ସେ ଭ୍ରମିତ ସ୍ମୃତି, ଅପସ୍ତିତ ସଫଳତା, ନଷ୍ଟ ଶ୍ରଦ୍ଧା, ବିଫଳ ଆଶା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ବିଘ୍ନ ଦ୍ୱାରା ବିପର୍ୟସ୍ତ ସଫଳତା, ଦୂଷିତ ବୁଦ୍ଧି, ମିଥ୍ୟା ଅପବାଦରେ ତଳ ପଡ଼ିଥିବା କୀର୍ତି ପରି। ରାମଙ୍କର ବିଯୋଗରେ ପୀଡିତ, ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଦମିତ, ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ, ହରିଣୀ ପରି ଚକ୍ଷୁ, ସେ ଚାରିପାଖରେ ଦେଖିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଶ୍ୟାମ ଓ ବକ୍ର ଚ eyelashes ଦ୍ୱାରା ଅଶ୍ରୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେ ହସୁନଥିଲେ, ପୁନଃପୁନଃ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ। ମଳ ଓ ମାଟିରେ ଆବୃତ, ଦୁଃଖିତ, ଶୋଭାର ଯୋଗ୍ୟ ଯଦ୍ୟପି ଅଳଙ୍କୃତ ନଥିଲେ, ତାଙ୍କର ତେଜ ଅନ୍ଧାର ମେଘରେ ଢାକା ଚନ୍ଦ୍ର ପରି। ସୀତାଙ୍କୁ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି ହନୁମାନଙ୍କର ମନ ଚିଁତିତ ହୋଇଗଲା, ଯେପରି ଅଭ୍ୟାସ ନଥିବାରୁ ଜ୍ଞାନ କ୍ଷୟ ହୋଇଯାଏ। ଦୁଃଖରେ ହନୁମାନ୍ ସୀତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିଲେ, ଅଳଙ୍କୃତ ତଥା ଶୋଭା ହୀନ, ଯେପରି ଶୁଭିତ ଭାଷା ଅଶୁଭିତ ହେଲେ ଅର୍ଥ ବଦଳିଯାଏ। ସେ ବିଶାଳ ଚକ୍ଷୁ, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ରାଜକୁମାରୀ ଦେଖି, ଏହି ସୀତା ହେବା ନିଶ୍ଚିତ କଲେ, ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଯଥା ନିଶ୍ଚିତ। ଯେଉଁ ଗହଣା ସମୟରେ ବୈଦେହୀଙ୍କ ଅଙ୍ଗରେ ଥିଲା, ରାମ ଏହି ଚିହ୍ନଗୁଡିକ ଏବେ ଦେଖିଲେ; ସେହି ମାଳା ତାଙ୍କର ଶରୀରକୁ ଶୋଭା ଦେଉଥିଲା। ତାଙ୍କର ଅଲଙ୍କାର ଭଲ ଭାବରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ, କାନରେ ଅଲଙ୍କାର, ଦନ୍ତ ଭଲ ଭାବରେ ଗଢ଼ିତ, ହାତରେ ମଣି ଓ କୋରଲ୍ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଅଲଙ୍କାର। ଏସବୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରି ଅନ୍ଧାର ହୋଇଛି, ଭଲ ଭାବରେ ଗଢ଼ିତ; ଏହି ମଧ୍ୟ ରାମ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିବା ଗହଣା ହେବା ନିଶ୍ଚିତ। ଯେଉଁ ଗହଣା ନାହିଁ, ଏଠାରେ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ; ଯେଉଁ ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନ ଅଲଙ୍କାର ଅଛି, ଏହି ସଂଶୟ ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ଉପରି ହଳଦିଆ ଓ ସୁନାର ପାଟି ଦେଖିଲେ, ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ବସ୍ତ୍ର ବାନରମାନେ ଗଛରେ ଧରିଥିବା ଦେଖିଥିଲେ। ମୁଖ୍ୟ ଅଲଙ୍କାର ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିଲା, ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ, ତେଜମୟ ଓ ଗୁଞ୍ଜିତ। ଏହି ବସ୍ତ୍ର ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରି ଅଧିକ ମଳିନ, ତଥାପି ରଙ୍ଗ କ୍ଷୟ ହୋଇନାହିଁ, ପୂର୍ବ ପରି ଶୋଭିତ। ଏହି ସୁନା ଭାବର ମହିଳା ରାମଙ୍କର ପ୍ରିୟ ରାଣୀ; ହରାଇ ଯାଇଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ତିନି ତାଙ୍କର ହୃଦୟରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇନାହିଁ। ତାଙ୍କର ପାଇଁ ରାମ ଚାରି ଭାବରେ ଦୁଃଖିତ: କ୍ଷମା, ଦୟା, ଶୋକ ଓ ପ୍ରେମରେ। ସେ ତାଙ୍କୁ "ହରାଇଥିବା ମହିଳା" କ୍ଷମାରେ, "ଶରଣାର୍ଥି" ଦୟାରେ, "ହରାଇଥିବା ଭାର୍ଯ୍ୟା" ଶୋକରେ, ଏବଂ "ପ୍ରିୟା" ପ୍ରେମରେ କୁହନ୍ତି। ଏହି ମହିଳାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଓ ମୁହଁର ଶୋଭା ଯେପରି, ରାମଙ୍କର ମୂର୍ତ୍ତି ମଧ୍ୟ ଏପରି; କଳା ଚକ୍ଷୁ ମହିଳା ତାଙ୍କର। ଏହି ମହିଳାଙ୍କର ମନ ତାଙ୍କୁ ଏବଂ ତାଙ୍କର ମନ ଏହି ମହିଳାକୁ; ଏହି ନିମିତ୍ତରେ, ଧର୍ମାତ୍ମା ଓ ସେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ ଅଛନ୍ତି।