ହନୁମାନ୍ ଲଙ୍କାର ଏକ ଅପୂର୍ବ, ଅତି ଦିବ୍ୟ ଓ ଅକଳ୍ପନୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱିତୀୟ ଆକାଶ ପରି ଲାଗୁଥିଲା—ଫୁଲର ଝୁଡ଼ି ଆଲୋକରେ ଭରିଯାଇଥିଲା। ଏହି ଉଦ୍ୟାନ ଶତ-ଶତ ଫୁଲର ମଣିମାଣିକ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା, ପଞ୍ଚମ ସାଗର ପରି ଲାଗୁଥିଲା, ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଋତୁର ଫୁଲ ଫଳା ଗଛ ଥିଲା, ମଧୁର ଗନ୍ଧରେ ମନ ଲାଗୁଥିଲା। ଏହି ଉଦ୍ୟାନ ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ନାନା ଦ୍ୱନିରେ ମନୋହର ହୋଇଥିଲା, ଶୁଭ ଓ ଆକର୍ଷକ ଗନ୍ଧ ବହି ଯାଉଥିଲା। ସେଉଁଠି, ହନୁମାନ୍ ନିକଟରେ ଏକ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ୍ଦିର ଦେଖିଲେ, ଯାହା ଏକ ହଜାର ଖମ୍ବା ଉପରେ ମଧ୍ୟରେ ଦଉଡ଼ି ରହିଥିଲା, କୈଳାସ ପର୍ବତ ପରି ଧଳା ଶୋଭାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ। ମନ୍ଦିରର ଶିଳାପଥ ଲାଲ ପ୍ରବାଳରେ ତିଆରି, ମଞ୍ଚ ଶୁଦ୍ଧ ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ମନୋହର ହୋଇଥିଲା, ଆଖିକୁ ଚମକ ଦେଉଥିଲା। ଏହି ମନ୍ଦିର ନିର୍ମଳ ଓ ଉଚ୍ଚ, ଆକାଶକୁ ଛୁଇଁବା ପରି ଲାଗୁଥିଲା। ତାଉଁଠି, ହନୁମାନ୍ ଦେଖିଲେ—ଏକ ମହିଳା ଅପବିତ୍ର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି। ସେ ଉପବାସରେ କ୍ଷୀଣ, ଦୁଃଖିତ, ପୁଣିପୁଣି ଦୀର୍ଘନିଶ୍ୱାସ ନେଉଛନ୍ତି, ଚାନ୍ଦ୍ରର ଶୁଧ ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷର ପ୍ରଥମ ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ପରି ଶୁଦ୍ଧ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ଧାରା ହୋଇଯାଇଛି, ତାଙ୍କର ଚାହାଣି ଧୂଆଁ ଭିତରେ ଲୁଚି ଥିବା ଅଗ୍ନିପ୍ରଭା ପରି ଲାଗୁଥିଲା। ସେ ଏକ ମାତ୍ର ହଳଦୀ ରଙ୍ଗର ଖରାପ ଶୁକ୍ର ଶୂକ୍ର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ଆଭୂଷଣ ବିନା, ମାଳିନ୍ୟରେ ଡୁବିଥିବା ଫୁଲ ହିନ ଲଟୁସ୍ ଗଛ ପରି ଲାଗୁଥିଲା। ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ, ତ୍ୟାଗରେ ନିରତ, ରୋହିଣୀ ଗ୍ରହରେ ମାଙ୍ଗଳିକ ଦୁଃଖ ପରି ଲାଗୁଥିଲା। ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଯାଇଥିଲା, ଦୁଃଖରେ ଗଭୀର, ଉପବାସରେ କ୍ଷୀଣ, ଶୋକ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ, ସଦା ଦୁଃଖରେ ବ୍ୟସ୍ତ। ହନୁମାନ୍ ଦେଖିଲେ—ସେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ହରାଇ ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘେରାଯାଇଛନ୍ତି, ଏକ ମୃଗୀ ତାଙ୍କ ଦଳ ନାହିଁ ଓ କୁକୁର ଦଳ ଘେରି ରଖିଛି ପରି ଲାଗୁଥିଲା। ତାଙ୍କର କଟିରେ ଏକ ଅନ୍ଧାରା ଚୁଟି ଚିହ୍ନ ଥିଲା, ଶୁଷ୍କ ଋତୁରେ ଜଙ୍ଗଲ ଅଞ୍ଚଳର ଭୂମି ଉପରେ ମେଘ ନାହିଁ ଥିବା ନଦୀର ଚିହ୍ନ ପରି ଲାଗୁଥିଲା। ସେ ଯେଉଁଠି ଖୁସି ଦେଖିବା ଯୋଗ୍ୟ, ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ, ଅସୁବିଧାରେ ଅପରିଚିତ, ହନୁମାନ୍ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ବିଶାଳ ଚକ୍ଷୁ, ଅଧିକ କ୍ଷୀଣ ଓ ଅସଜ୍ଜିତ। ହନୁମାନ୍ ବିଚାର କଲେ, “ଏଠି ନିଶ୍ଚିତ ଶୀତା ଅଟୁଛନ୍ତି,” କାରଣ ଯେଉଁ ଚିହ୍ନ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କୁ ରାକ୍ଷସ ଯେଉଁ ସମୟରେ ଉଠାଇ ନେଇଥିଲା, ସେ ସମୟର ଚିହ୍ନ ଏଠି ମିଳିଲା। ଯେଉଁ ରୂପରେ ତାଙ୍କୁ ସେ ସମୟରେ ଦେଖିଥିଲେ, ଏଠି ସେ ମହିଳା ଏହି ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି—ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ମୁହଁ, ଶୋଭାମୟ ଭୃକୁତି, ମନୋହର ଉନ୍ନତ ସ୍ତନ। ସେ ତାଙ୍କର ଦୀପ୍ତିରେ ଦିଗ୍ଗୁଡିକୁ ଅନ୍ଧାରା ମୁକ୍ତ କରିଥିଲେ, ଦେବୀ ପରି ଲାଗୁଥିଲେ; ଗଳା ଅନ୍ଧାରା, ଠୁଣ୍ଡ ଲାଲ ବିମ୍ବା ଫଳ ପରି, ଶୁକ୍ଳ କଟି, ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ବସିଥିଲେ। ଶୀତା, ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି ଚକ୍ଷୁ, ଜଗତେ ରତି ଯେପରି କାମଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ, ସେ ଉପମା ପରି ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ। ଭୂମିରେ ବସି, ନବ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ପରି କ୍ଷୀଣ, ନିୟମରେ ନିରତ ତପସ୍ୱିନୀ ପରି ଲାଗୁଥିଲେ, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଓ ଭୟରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ନାଗରାଜଙ୍କର ପତ୍ନୀ ପରି ଲାଗୁଥିଲେ। ବଡ଼ ଦୁଃଖର ଜାଲରେ ଆବୃତ ହୋଇଥିବାରୁ ତାଙ୍କର ଦୀପ୍ତି ଚମକୁଥିଲା ନାହିଁ, ଧୂଆଁ ମାସ ତଳେ ଅଗ୍ନିପ୍ରଭା ଲୁଚି ଯାଉଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲା। ସେ ସ୍ମୃତି ଭ୍ରମିତ, ସମୃଦ୍ଧି ପତିତ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ନଷ୍ଟ, ଆଶା ଅବରୋଧିତ ପରି ଲାଗୁଥିଲେ। ଏକ ସଫଳତା ବାଧାଗ୍ରସ୍ତ, ବୁଦ୍ଧି ଅପବିତ୍ର, କୀର୍ତି ମିଥ୍ୟା ଅପବାଦରେ ଅପମାନିତ ପରି ଲାଗୁଥିଲେ। ରାମଙ୍କ ଭାଗରେ ବିଚ୍ଛେଦ ଦୁଃଖରେ ଦିନ-ରାତି ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କ ଦବାବରେ ଦୁଃଖିତ, ମୃଗ ଚକ୍ଷୁ ପରି ଦୱିନ୍ନ ଚକ୍ଷୁ ଦେଖି, ଏଠି-ସେଠି ଦେଖୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଅନ୍ଧାରା ଚକ୍ଷୁପଟ୍ଟିରେ ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଯାଇଥିଲା, ଖୁସି ନାହିଁ, ପୁଣିପୁଣି ଦୀର୍ଘନିଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ। ମାଟି ଓ କାଦରେ ଲୁଚି ରହିଥିବା, ଅସଜ୍ଜିତ, ଶୋଭା ଯୋଗ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅସଜ୍ଜିତ, ତାଙ୍କର ଦୀପ୍ତି ତାରାପତିଙ୍କ ଚମକ ଅନ୍ଧାରା ମେଘରେ ଲୁଚି ଯାଉଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲା। ହନୁମାନ୍ ଶୀତାଙ୍କୁ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଯେପରି ଅଭ୍ୟାସ ନାହିଁ ଥିଲେ ଜ୍ଞାନ ଶିଥିଲ ହୋଇଯାଏ। ଦୁଃଖରେ ହନୁମାନ୍ ଶୀତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିଲେ, ଅସଜ୍ଜିତ ଶୋଭା, ଯେପରି ଶବ୍ଦ ଶୂନ୍ୟ ଶୋଭାରେ ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥ ନେଉଥିବା। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାଜକୁମାରୀ, ଦୱିନ୍ନ ଚକ୍ଷୁ, ନିର୍ମଳ, ହନୁମାନ୍ ନିଶ୍ଚିତ କଲେ—“ଏହି ଶୀତା।” ରାମ ଯେଉଁ ଆଭୂଷଣ ଶୀତାଙ୍କ ଦେହରେ ଥିବା ବିବରଣା ଦେଇଥିଲେ, ସେଉଁ ମାଳା ତାଙ୍କ ଦେହରେ ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କର କଣରେ ଭଲ ତିଆରି ଆଭୂଷଣ, ତାଙ୍କର ଦାନ୍ତ ଭଲ ତିଆରି, ହାତରେ ମଣି ଓ ପ୍ରବାଳ ମଣି ଆଭୂଷଣ ଦେଖିଲେ। ଏହି ଆଭୂଷଣ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ପିନ୍ଧି ଅନ୍ଧାରା ହୋଇଯାଇଛି, ଆକୃତି ଭଲ ଅଛି, ଏହି ରାମ ଦେଇଥିବା ବିବରଣା ସହିତ ମିଳିଥିଲା। ଯେଉଁ ଆଭୂଷଣ ଏଠି ନାହିଁ, ତାହା ଦେଖିଲେ ନାହିଁ; ଯେଉଁ ଏଠି ଅଛି, ନିଶ୍ଚିତ ଏହି ହିଁ ସେଉଁ ଆଭୂଷଣ। ତାଙ୍କର ପ୍ରଧାନ ବସ୍ତ୍ର, ହଳଦୀ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କାନ୍ଥ, ଖସିଯାଇଛି; ଏହି ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ମକୁଡ଼ିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗଛରେ ଚିହ୍ନିତ ହୋଇଥିଲା। ତାଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଆଭୂଷଣ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିଲା, ସେ ନିଜେ ପ୍ରତ୍ୟାଗତ କରିଥିଲେ, ବଡ଼ ଓ ଶବ୍ଦ କରୁଥିଲା। ଏହି ବସ୍ତ୍ର ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ପିନ୍ଧି ଅଧିକ ମାଳିନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି, ତଥାପି ରଙ୍ଗ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ, ପୂର୍ବ ପରି ମନୋହର। ଏହି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମୂର୍ତ୍ତି ଲେଡି ହେଉଛନ୍ତି ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟ ରାଣୀ; ହରାଇ ଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ହୃଦୟରୁ ବିଦା ନାହିଁ। ଏହି ମହିଳା ପାଇଁ ରାମ ଚାରି ଭାବରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି—ଦୟା, କୃପା, ଶୋକ ଓ ପ୍ରେମରେ।